Trong Tip 5 này, chúng ta sẽ tiếp tục với những lời khuyên của PGS.TS Trần Hữu Quang. Ông sẽ chỉ dẫn cho chúng ta cách thức lựa chọn khái niệm then chốt và thao tác hóa chúng cho việc nghiên cứu. Đây cũng một trong những nội dung mà PGS.TS Trần Hữu Quang đã giải đáp cho các bạn sinh viên trong chuyên đề: “Đi tìm ý tưởng cho đề tài nghiên cứu?”. SocialLife xin trân trọng giới thiệu.

🔰Chọn khái niệm và chẻ nhỏ khái niệm

Một khía cạnh khác của ngôn ngữ là vấn đề khái niệm. Trong bất cứ một đề tài nghiên cứu nào, chúng ta đều phải định nghĩa khái niệm ngay từ đầu. Đó là điều không thể không làm. Nhiều đề tài nghiên cứu vẫn thường hay quên định nghĩa khái niệm. Nếu không định nghĩa khái niệm, chúng ta dễ rơi vào cái bẫy do chính mình đặt ra. Không ai cấm chúng ta đưa ra một định nghĩa thích hợp nào đó cho đề tài nghiên cứu của chúng ta. Thí dụ ngay chữ “văn hóa” chẳng hạn, trên thế giới này có biết bao cách định nghĩa khác nhau về văn hóa. Chúng ta có thể nói rõ rằng đây là một khái niệm rất rộng và có rất nhiều định nghĩa khác nhau, nhưng trong khuôn khổ đề tài này, chúng tôi hiểu văn hóa theo một ý nghĩa nào đó, bao gồm một số khía cạnh nào đó.

➡️ Wright Mills đã nói rằng chúng ta phải thao tác hóa những khái niệm (mà chúng ta sử dụng trong đề tài nghiên cứu) từ mức độ trừu tượng đến mức độ cụ thể. Và tôi diễn giải ý tưởng của Mills bằng hình tượng chẻ củi. Chúng ta hình dung một khái niệm trừu tượng giống như một khúc gỗ lớn. Nếu chúng ta muốn đun bếp hay đưa vào lò sưởi để đốt thì một khúc gỗ lớn không thể nào đốt đuợc. Chúng ta buộc phải lấy cái rựa chẻ ra thành những khúc củi nhỏ, thanh nhỏ thì mới dễ đốt được, mới đưa vào bếp được, mới sử dụng được. Một khái niệm cũng tương tự như vậy, nếu chúng ta để một khái niệm cực kì trừu tượng, cực kì khái quát, thì chúng ta khó lòng sử dụng được khái niệm đó vào trong việc nghiên cứu và khảo sát. Chúng ta buộc lòng phải chẻ nhỏ khái niệm trừu tượng đó ra thành những khái niệm cụ thể hơn. Rồi từ mức độ cụ thể ở cấp hai đó, chúng ta đi tiếp đến mức độ cụ thể ở cấp ba, tức là lại chẻ một lần nữa, để cuối cùng đi đến cấp độ chỉ báo. Chỉ ở cấp độ chỉ báo thì chúng ta mới có thể khảo sát được, cân, đong, đo, đếm được.

➡️ Thí dụ một đề tài liên quan đến “mức độ chăm học của sinh viên”. Khái niệm “chăm học” là một khái niệm trừu tượng. Thế nào là ‘chăm học”? Cái gọi là “chăm học” là một hiện tượng mà chúng ta có thể hiểu được nhưng không thể khảo sát được, vì thế chúng ta buộc phải chẻ nhỏ nó ra. Sự “chăm học” bao hàm trong nó những khái niệm gì? Là “thích học”, phải “tập trung vào việc học”, “dành nhiều thời gian vào việc học”… Nhưng những điều vừa nêu vẫn còn là những ý tưởng trừu tượng. “Dành nhiều thời gian” là gì ? Phải chẻ nhỏ nó ra nữa, chẳng hạn: Một ngày ngồi học mấy tiếng?, Một tuần học mấy ngày?, Ngoài giờ học thì có đi chơi không?, Có giải trí không?, Lúc học thì học những môn nào?, Đọc những cuốn sách nào?, Học bằng phương pháp nào?, Có hiệu quả hay không?,… Chính những câu hỏi cụ thể mới có thể trở thành những chỉ báo để chúng ta khảo sát được. Khi khảo sát, chúng ta chỉ có thể hỏi sinh viên là: Một ngày các anh chị ngồi vào bàn học mấy tiếng hay mấy phút?, Khi học thì các anh chị có tập trung hay không?, Học những môn nào?, Có bao giờ ngủ gục không?,… Bất cứ khái niệm nào cũng phải chẻ nhỏ ra để khảo sát. Chúng ta không thể hỏi bằng một câu hỏi như thế này: “Anh chị có chăm học không ?”, bởi vì chắc chắn 90% sẽ trả lời là “rất chăm chứ”. Cũng giống như bây giờ các anh chị đi khảo sát cũng không thể hỏi những câu hỏi quá tổng quát như “Anh/chị có lòng hiếu thảo không?” thì chắc 90% mọi ngừơi sẽ trả lời là “hiếu thảo”, thông thường ít có ai dám tự nhận mình không hiếu thảo, mà thường thành thật (chứ không hề giả dối) nghĩ rằng mình là người hiếu thảo. Thế nhưng nếu chúng ta hỏi cụ thể hơn một chút: “Anh/chị bao lâu mới về thăm ba má một lần?”, “Mỗi lần về thăm, anh/chị có vô bếp không?”, “Có quét nhà không?”, “Có phụ ba má làm gì không?”… Lòng hiếu thảo phải được chúng ta chẻ nhỏ ra bằng những chỉ báo cụ thể thì chúng ta mới có thể quan sát và đo lường được.

🔰Tiếp cận khái niệm dưới hai kích thước: mối quan hệ xã hội và quá trình xã hội

➡️ Tôi muốn lưu ý các anh chị một ý liên quan đến khái niệm. Đây không phải điều mà Mills nói, nhưng tôi muốn đưa ra thêm để gợi ý cho các anh chị. Tất cả chúng ta đều làm trong lãnh vực khoa học xã hội, mà tôi nghĩ là lãnh vực này rất tinh tế và phức tạp. Theo tôi, có một cái chìa khóa giúp chúng ta động não và suy nghĩ. Hầu hết các khái niệm khoa học xã hội mà chúng ta sử dụng đều bao hàm hai kích thước: quan hệ xã hội và quá trình xã hội. Thí dụ như chữ “gia đình”. Chữ “gia đình” là chữ mà mọi người ai cũng nghĩ là nó quá bình thường, quá hiển nhiên, chẳng cần phải định nghĩa làm gì. Nhưng ở đây coi chừng chúng ta bị mắc bẫy. Chính những chữ, những từ chúng ta tưởng như bình thường nhất, tưởng chừng như ai cũng hiểu giống nhau thì khi bắt tay vào nghiên cứu, chính chúng ta phải định nghĩa lại, đặt lại vấn đề. Chúng ta phải định nghĩa lại một cách nghiêm chỉnh xem có đúng như vậy không. Nếu không, chúng ta sẽ dễ rơi vào những cái bẫy, những ngộ nhận, những định kiến mà nhà nghiên cứu cần tránh.

➡️Khi nói đến gia đình, gia đình không phải là một đồ vật, gia đình là một tập hợp các mối quan hệ xã hội, đó là kích thước thứ nhất: quan hệ giữa cha mẹ với con cái, giữa anh chị với các em, giữa vợ với chồng, giữa ông bà với con cháu… Bất cứ một gia đình nào cũng đều có những sự biến chuyển: Người mới ra đời, người đã ra đi, các thành viên mới đến (dâu, rể),… Lúc mở rộng, lúc thu hẹp,… Lúc tranh chấp, đánh nhau,… Ly thân, ly hôn, tái hợp, tái hôn,… Gia đình là một quá trình xã hội, đây là kích thước thứ hai. Chúng ta đừng hình dung gia đình như một đồ vật, đông cứng, không thay đổi. Nếu chúng ta quan niệm như vậy thì ngay từ đầu chúng ta đã có một quan điểm sai về đối tượng nghiên cứu của chúng ta. Đây là chìa khóa vừa giúp chúng ta lật đi lật lại khái niệm mà chúng ta nghiên cứu, đồng thời vừa gợi ý cho chúng ta một phương pháp luận để nhìn vấn đề, để xem xét hiện thực xã hội. Nếu chúng ta nghiên cứu về gia đình thì chúng ta phải hiểu rằng gia đình không phải là một mô hình cố định thống nhất từ xưa đến nay. Gia đình bây giờ rất khác với gia đình ở thế kỷ 19 và của đầu thế kỷ 20. Không có sự vật nào trên thế gian này vĩnh viễn bất động.

➡️ Hay các anh chị nghiên cứu về hạnh phúc. Nếu chúng ta xem xét khái niệm “hạnh phúc” thì tôi cho rằng cũng phải nhìn dưới góc độ của hai kích thước đó. Nếu chúng ta nhìn hạnh phúc chỉ như một trạng thái lý tưởng mà người ta muốn vươn tới thì chúng ta dễ rơi vào một cái nhìn đạo đức hay cái nhìn cảm tính. Nhưng nếu chúng ta nhìn đạo đức như kết quả của những mối quan hệ xã hội thì lúc đó chúng ta sẽ đặt vấn đề theo kiểu khác. Theo tôi, hạnh phúc không phải là một trạng thái tự nó. Đó là kết quả của một tập hợp một số mối quan hệ xã hội theo kiểu nào đó. Hạnh phúc cũng là một quá trình và thay đổi, không có hạnh phúc nào kéo dài vĩnh viễn.

🔰Chú ý tránh cái bẫy “đồ vật hóa” đối tượng nghiên cứu

➡️ Tôi muốn lưu ý là trong cách suy nghĩ của chúng ta về đối tượng nghiên cứu, chúng ta thường dễ rơi vào cái bẫy “đồ vật hóa” các đối tượng nghiên cứu của chúng ta, tức là biến đối tượng nghiên cứu thành đồ vật, thành vật thể, nếu chúng ta không chú ý, không tỉnh táo. Đối tượng nghiên cứu của chúng ta luôn luôn là những vấn đề xã hội, những hiện tượng có liên quan tới những mối quan hệ xã hội. Nếu chúng ta đồ vật hóa chúng, biến chúng thành như một đồ vật thì chúng ta có thể tưởng là làm như vậy dễ nghiên cứu chúng, nhưng cuối cùng hậu quả là chúng ta sẽ không nhìn ra được những chiều kích phức tạp, phong phú của hiện tượng mà chúng ta nghiên cứu.

🔰 Sử dụng phương pháp loại hình hóa

➡️ Trong bất cứ một công trình nghiên cứu nào, theo Mills, chúng ta đều cần phải tìm cách loại hình hóa, tức là tìm cách nhận diện ra những loại hình khác nhau trong hiện tượng xã hội mà chúng ta khảo sát (typologization). Khoa học luôn luôn bắt đầu bằng sự phân loại. Thao tác tưởng chừng như đơn giản nhất mà chúng ta hay xem thường là sự phân loại thì đây lại chính là bước khởi đầu của hoạt động nghiên cứu khoa học. Đứng trước một mớ sỏi đá hỗn độn, người ta phải bắt đầu bằng cách phân loại ra những loại sỏi hay đá khác nhau, từ đó tìm xem chúng thuộc những niên đại nào… Phân loại là khởi đầu của khoa học, cho nên khi nghiên cứu, chúng ta đừng quên phân loại, vì thực tế vô cùng phức tạp, đa dạng. Suy cho cùng vấn đề của chúng ta là phân loại để giải thích và từ đó giúp cho người không nghiên cứu có thể hiểu được vấn đề mà chúng ta đã nghiên cứu.

➡️ Đứng trước hiện tượng thanh niên đua xe quậy phá chẳng hạn, nếu chúng ta khảo sát và phân loại thì chúng ta có thể nhận thấy rằng thực ra trong nhóm mấy trăm thanh niên đua xe này chỉ có ba hay bốn loại mà thôi: một là nhóm không có học hành, nhóm không có công ăn việc làm, nhóm không được gia đình chăm sóc, hay là nhóm thuộc gia đình ly tán,… Sự phân loại tự nó đã là một bước tiến đáng kể tiến tới việc giải thích đối với hiện thực xã hội.

🔰Cần chú ý đến những hiện tượng đối lập nhau

Một hiện tượng nữa mà Mills muốn nhấn mạnh khi nghiên cứu, chúng ta hãy chú ý đối chiếu những hiện tượng đối nghịch nhau. Nếu nghiên cứu về tình trạng tuyệt vọng thì chúng ta cần phải nghiên cứu về những người đang phấn khởi, đang vui. Khi nghiên cứu về những người tự tử, chúng ta cũng cần phải nghiên cứu về những người không tự tử. Khi nghiên cứu những người hà tiện, chúng ta cũng cần phải nghiên cứu những người phung phí, xa hoa. Khi nghiên cứu về những người lười học, chúng ta cũng nên nghiên cứu cả những người chăm học. Khi nghiên cứu về những cô cậu đua xe thì chúng ta cũng cần phải khảo sát cả những cô cậu không đua xe. Chính những sự đối chiếu đó giúp chúng ta phát hiện ra vấn đề, phát hiện ra những nhân tố ảnh hưởng hoặc chi phối: Tại sao nhóm này đua xe mà nhóm kia lại không đua xe?, Tại sao bên này chăm học, mà bên kia lại không chăm học?,… Những nhóm đó có gì khác nhau?,… Từ đó, chúng ta có thể nhận diện và khám phá ra những yếu tố, những điều kiện hay những nguyên nhân chi phối hiện tượng xã hội.

Nguồn: Đi Tìm ý tưởng cho đề tài nghiên cứu, NXB Đại học Quốc gia và SocialLife, 2013.
—————————-
#sociallife

Add Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *