NGHỀ NGHIỆP VÀ VỊ THẾ: MỘT PHÂN TÍCH DIỄN NGÔN VỀ VAI TRÒ GIAI CẤP CÔNG NHÂN VIỆT NAM
(Nghiên cứu trường hợp tỉnh Bình Dương)

Nguyễn Quang Huy

Giai cấp công nhân Việt Nam xuất hiện trong hoàn cảnh đất nước Việt Nam đang chịu sự cai trị của thực dân Pháp (Dương Xuân Ngọc, 2014, Luận bàn về giai cấp công nhân Việt Nam hiện đại – đặc điểm và sứ mệnh lịch sử của nó). Kể từ khi ra đời, Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định vai trò chủ đạo của giai cấp công nhân trong cuộc kháng chiến chống ngoại xâm (Trần Phú, 1930, Dự thảo luận cương chính trị). Sau giai đoạn hoàn thành cuộc cách mạng Việt Nam thống nhất đất nước, vai trò của giai cấp công nhân tiếp tục được khẳng định trong diễn ngôn chính thống là giai cấp lãnh đạo cuộc cách mạng Việt Nam tiến lên conđường xã hội chủ nghĩa, mà trước hết là quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa. Hình ảnh của giai cấp công nhân được xác định là lực lượng lao động tiên phong trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước (Nghị quyết 20 – NQ/TW, 28/1/2008, Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương khóa X). Tuy nhiên, trên thực tế, phần lớn công nhân Việt Nam hiện nay xuất thân từ những vùng quê nghèo khó và cuộc sống của họ ở các khu công nghiệp chứa đựng nhiều rủi ro về kinh tế và xã hội (Nguyễn Đức Lộc, 2013). Thân phận của công nhân vẫn bị xem là thân phận của những người nhập cư vào các đô thị, bất chấp những đóng góp tích cực của họ vào nền kinh tế ở các khu đô thị lớn. Hàng năm, giai cấp công nhân đóng góp hơn 60% tổng sản phẩm xã hội và 70% ngân sách nhà nước (Đặng Ngọc Tùng (chủ biên), 2010:47). Chính ở điểm trái ngược trong quan niệm về vị thế của giai cấp công nhân từ phía nhà nước và thực trạng đời sống của giai cấp công nhân, tôi đã đặt mối quan tâm trong việc tìm hiểu nhận thức của chính những công nhân về nghề nghiệp và vị thế xã hội của họ. Vì lý do này nên mặc dù có sử dụng dữ liệu định lượng trong việc phân tích ý kiến của một số đông công nhân nhưng trọng tâm chính của bài viết nằm ở việc tập trung khám phá những thân phận cụ thể của mỗi cá nhân thông qua những chia sẻ về hoàn cảnh sống của từng người. Đồng thời, tôi cũng chú ý đến hình ảnh mang tính tiên phong của giai cấp công nhân vốn được mặc định thông qua những diễn ngôn xuyên suốt giaiđoạn kháng chiến chống thực dân Pháp 1930 – 1954, đế quốc Mỹ 1954 – 1975 và trong giai đoạn xây dựng và phát triển kinh tế sau 1975. Mặc dù bối cảnh xã hội đã thay đổi song những diễn ngôn về vị thế của giai cấp công nhân vẫn được duy trì trên các phương tiện truyền thông chính thức. Hệ quả của điều này là tiến trình đối thoại giữa nhà nước và giai cấp công nhân bị cắt đứt và nó cũng là nguyên nhân dẫn đến sự mâu thuẫn trong quan niệm của hai phía.

Diễn ngôn (discourse) là một khái niệm quan trọng trong những phân tích của Michel Foucault về lịch sử xã hội. Iara Lessa, trong tác phẩm Những tranh đấu diễn ngôn trong phúc lợi xã hội: tái thể hiện bổn phận các bà mẹ vị thành niên (Discursive struggles within social welfare: restaging teen motherhood), đã tập hợp khái niệm về diễn ngôn của Foucault như là “những hệ thống tư tưởng được tập hợp từ những ý kiến (ideas), những thái độ (attitudes), những hành động (actions), những niềm tin (beliefs) và những thực hành (pratices) định hình một cách tự động những chủ thể và những thế giới mà họ phát ngôn”. Như vậy, đối với Foucault, diễn ngôn được xem như là một cách thức để duy trì và tái tạo cấu trúc bất bình đẳng trong xã hội. Ví dụ mà Foucault (1974) dùng để minh họa cho sự áp đặt quyền lực của diễn ngôn đối với chủ thể là nghiên cứu của ông về lịch sử bệnh tâm thần ở châu Âu. Foucault cho rằng, đằng sau những diễn ngôn về những cá nhân mắc bệnh tâm thần là sự chi phối của những ý thức hệ khác nhau trong việc xác định bản chất của căn bệnh tâm thần trong lịch sử nền văn minh Tây phương.

Đọc thêm: SocialLife Journal No.2

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.

I accept the Privacy Policy