Trong Tip 15 này, chúng ta sẽ tìm hiểu về những kinh nghiệm phỏng vấn sâu của PGS.TS. Nguyễn Đức Lộc

Phỏng vấn được hiểu một cách đơn giản là hỏi đáp, vì cách hiểu như vậy làm cho người trả lời rơi vào thế bị động vì họ không biết những câu hỏi sẽ là gì. Người trả lời sẽ mang tâm lý đề phòng vì không biết những câu hỏi tiếp theo có an toàn cho họ hay không, họ trả lời như vậy có bị hớ, bị vấn đề gì hay không. Vì vậy, khi phỏng vấn, nhà nghiên cứu  phải nói rõ với người trả lời về những vấn đề liên quan đến mục đích, nội dung phỏng vấn. Theo đó, phỏng vấn được hiểu là sự tương giao quan điểm giữa nhà nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu thông qua việc trò chuyện, đối thoại chứ không đơn giản chỉ là hỏi đáp.

Một khía cạnh nữa mà chúng ta cần để ý đó là chúng ta thường xem việc phỏng vấn là việc khai thác thông tin. Vô hình trung, chúng ta xem người được phỏng vấn giống như một cái mỏ thông tin để chúng ta khai thác. Nếu nhà nghiên cứu dùng tư duy này để tiếp cận với người được phỏng vấn, kết quả của cuộc phỏng vấn chắc chắn sẽ không tốt vì người được phỏng vấn sẽ không mở lòng với chúng ta. Họ có thể chỉ nói với nhà nghiên cứu một nửa câu chuyện, một nửa sự thật mà thôi. Như vậy, buổi phỏng vấn của chúng ta đã thất bại.

Chính vì vậy, nhà nghiên cứu phải luôn giữ cái tâm thế là chia sẻ, đối thoại trong sự tương giao với đáp viên trong suốt buổi trò chuyện. Phỏng vấn trong nghiên cứu xã hội khác với phỏng vấn nhân sự tại các công ty. Phỏng vấn nhân sự với mục đích là hiểu được những vấn đề liên quan đến ứng viên để đưa ra những chiến lược nhân sự, và các ứng viên sẽ luôn ở thế bị động trước những câu hỏi của người phỏng vấn. Phỏng vấn trong nghiên cứu xã hội là tìm ra ý nghĩa của vấn đề trong sự tương quan về quan điểm giữa nhà nghiên cứu và đáp viên. Sự tương quan chính là luôn để người trả lời ở thế cân bằng với người hỏi, chứ không phải ở trong thế thụ động.

Điều kiện để tiến hành cuộc phỏng vấn:

» Thứ nhất là chúng ta thiết kế một khung ý tưởng để phỏng vấn, ghi chú những ý tưởng cơ bản mà chúng ta muốn khám phá. Chúng ta thường phỏng vấn theo kiểu máy móc, đặt sẵn những câu hỏi mẫu để phỏng vấn, như vậy chúng ta sẽ đặt người trả lời vào thế bị động. Chúng ta chỉ nên có một khung ý tưởng chung thể hiện những mối quan tâm của nhà nghiên cứu. Cái khung đấy để chúng ta cố gắng kiểm soát đảm bảo cuộc trò chuyện tập trung vào nội dung mà chúng ta quan tâm, tránh trường hợp nói những chuyện không liên quan quá nhiều trong khi vấn đề nhà nghiên cứu quan tâm lại ít được đề cập đến. Nhà nghiên cứu sẽ tạo ra khung ý tưởng với các từ khóa quan trọng, khi phỏng vấn sẽ xoay quanh những từ khóa đó.

» Thứ hai là lựa chọn đối tác trò chuyện. Trong giao tiếp, chúng ta thường quan tâm đến sự hợp gu với người mà chúng ta nói chuyện. Nếu hợp nhau thì cuộc nói chuyện sẽ dễ dàng, khi không hợp thì đối tác thường sẽ có chiến lược đề phòng và trả lời qua loa những câu hỏi của chúng ta. Do đó khi tiến hành phỏng vấn, chúng ta cần xem xét một số đặc điểm của người trả: tuổi, giới tính, tôn giáo, tính cách, sở thích, hoàn cảnh gia đình, công việc,… Từ đó chúng ta sẽ kết hợp những người phỏng vấn và đáp viên có một số đặc điểm tương đồng nhau. Những người có cùng chung đặc điểm sẽ dễ dàng chia sẻ câu chuyện với nhau. Trên thực tế, cuộc trò chuyện không chỉ đơn thuần là một chiều, người phỏng vấn hỏi cho xong rồi về. Cuộc trò chuyện có thể đi ra ngoài những dự định ban đầu của nhà nghiên cứu, có thể lúc đầu chúng ta nghĩ nó không liên quan đến nghiên cứu của chúng ta nhưng khi gỡ băng, rất có thể đó là tiền đề để chúng ta tìm ra những ý tưởng mới mà ban đầu mình không nghĩ tới. Để có được độ dài, sự thú vị của những thông tin mà người trả chia sẻ hoàn toàn phụ thuộc vào sự đồng điệu, hợp gu, am hiểu trong câu chuyện giữa nhà nghiên cứu và người chia sẻ câu chuyện.

Khi tôi sang Mỹ làm nghiên cứu, tôi phỏng vấn một anh Việt kiều. Người Việt sang bên này rất hay đề phòng nhất là trong giao tiếp. Tôi để ý thấy anh này thích chơi Bonsai,  rất may mắn trước đây tôi có đọc sách về Bonsai. Tôi gợi những câu chuyện liên quan đến chơi Bonsai, vậy là chúng tôi mở ra được câu chuyện về bonsai, dần dần anh ấy mở lòng, chia sẻ câu chuyện với tôi.

Ngoài sở thích cá nhân, khi phỏng vấn chúng ta cần phải chú ý đến các bối cảnh của cá nhân người được phỏng vấn. Các bối cảnh đó có tác động rất lớn đến nhận thức và thái độ của họ với chúng ta. Bối cảnh kinh tế – xã hội, bối cảnh văn hóa, tôn giáo và ngay cả bối cảnh tâm sinh lí, … là những bối cảnh mà chúng ta cần phải chú ý trong cuộc trò chuyện để tránh những điều tế nhị, điều mà người ta không muốn nói nhưng chúng ta lại cố đi vào khai thác.

Chúng ta cũng phải chú ý đến thời gian khi phỏng vấn. Thời gian phải thuận lợi cho đáp viên, nếu chọn thời gian chỉ thuận lợi cho mình mà không chú ý đến thời gian của đáp viên, họ trả lời trong sự vội vã, chuẩn bị cho công việc khác thì đó là thất bại của chúng ta. Cũng có trường hợp, hôm nay đáp viên chỉ muốn trò chuyện với chúng ta 15 phút vì đó là cách họ thăm dò, phòng vệ với chúng ta. Chúng ta phải kiên nhẫn và tháo gỡ dần sự phòng vệ của họ với chúng ta bằng nhiều buổi nói chuyện ngắn, sau đó mới có thể thực hiện những buổi nói chuyện dài hơn.

Không gian cũng là yếu tố cần chú ý, chúng ta phải chọn không gian thích hợp, không gây ảnh hưởng đến buổi trò chuyện. Đặc biệt, chúng ta cần phải chú ý yếu tố giới trong không gian phỏng vấn để tránh những hiểu lầm xảy ra. Hai người khác giới trò chuyện trong không gian riêng tư quá sẽ tạo nên những tình huống nhạy cảm. Việc khác giới khi trò chuyện cũng sẽ có những bất tiện hơn so với hai người cùng giới với nhau. Nếu do hoàn cảnh thiếu nhân sự, chúng ta không sắp xếp được những người cùng giới trò chuyện với nhau thì chúng ta phải hết sức chú ý đến không gian, ngôn từ để tránh những điều đáng tiếc xảy ra.

Nhà nghiên cứu cần chú ý đến tất cả các chi tiết trên để chuẩn bị cho một cuộc phỏng vấn được tốt nhất.

Add Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *