Trong Tip 4 này, chúng ta sẽ trở lại với những lời khuyên của PGS.TS Trần Hữu Quang. Ông sẽ chỉ dẫn cho chúng ta cách thức làm phiếu tư liệu và tập thói quen trích dẫn trong nghiên cứu. Đây cũng là một trong những nội dung mà PGS.TS Trần Hữu Quang đã giải đáp cho các bạn sinh viên trong chuyên đề: “Đi tìm ý tưởng cho đề tài nghiên cứu?”.

» CÁCH THỨC LÀM PHIẾU TƯ LIỆU

PGS.TS Trần Hữu Quang đã gợi ý cụ thể một số kỹ thuật mà Wright Mills nói đến trong tác phẩm “Trí tưởng tượng xã hội học” (The Sociological Imagination) (1959) để làm phiếu tư liệu. Mills cho rằng muốn phát triển trí tưởng tượng xã hội học thì phải làm phiếu tư liệu (fiche). Mỗi phiếu tư liệu là một ý tưởng hay một câu mà chúng ta ghi chép lại từ trong một cuốn sách hay một bài tạp chí, có ghi rõ nguồn ở góc phải bên trên và ghi rõ chủ đề ở góc trái bên trên. Sau đó, chúng ta sắp xếp lại các phiếu tư liệu theo từng chủ đề mà mình đang quan tâm.
Hiện nay, chúng ta có kỹ thuật máy vi tính, cho nên tùy mỗi người, có thể sử dụng phiếu tư liệu viết trên giấy hay ghi thẳng vào máy tính; đây chỉ là vấn đề kỹ thuật nên chúng ta có thể chọn cái nào phù hợp nhất với tập quán và ý thích, vấn đề quan trọng là phải sắp xếp theo một trật tự nhất định và có hệ thống. Ở đây, tôi chỉ gợi ý về phương pháp làm phiếu. Bởi vì nếu không làm phiếu theo kiểu này, thì cũng phải làm phiếu theo kiểu khác. Nói chung, công việc nghiên cứu là công việc phải được tiến hành một cách có hệ thống. Chính kỹ thuật giúp cho chúng ta làm việc một cách có hệ thống. Nếu không làm việc một cách có hệ thống thì khó đi đến được một kết quả đáng kể. Chúng ta đôi khi tự hỏi tại sao mình đã cố gắng hết sức nhưng chưa thành công? Sao mình chưa tìm ra được cái gì cả? Sao ý tưởng viết ra lộn xộn quá? Phần lớn chính là do chúng ta làm việc chưa có hệ thống.

Nếu chúng ta chịu khó làm phiếu tư liệu thì trong vòng một năm chúng ta có thể tích lũy được kha khá tư liệu rồi. Cứ mỗi ngày, đọc báo, đọc tạp chí, đọc sách, ghi được vài ba phiếu, cứ thế thì trong một năm chúng ta sẽ có được vài trăm phiếu. Trong quá trình nghiên cứu, thỉnh thoảng chúng ta nên mở hộp phiếu tư liệu ra xem lại và nếu cần thì sắp xếp lại (cố gắng mỗi một phiếu chỉ ghi một ý thôi; nếu có hai ý thì chúng ta nên tách ra thành hai phiếu để dễ sắp xếp). Nhờ đó chúng ta sẽ có cơ sở thuận tiện để dễ trích dẫn ý kiến của các tác giả khác nhau vào trong bài nghiên cứu của mình khi viết bài luận văn. Chúng ta cũng có thể dùng loại phiếu tư liệu này để ghi lại ý tưởng của chính cá nhân chúng ta (không ghi thì rất dễ quên!). Có thể nói hộp phiếu tư liệu chính là một kỹ thuật giúp chúng ta tiến hành những thao tác tư duy về đề tài mình đang nghiên cứu. Tức là nó cũng giúp chúng ta đi tìm ý tưởng.

» TẦM QUAN TRỌNG CỦA VIỆC VIẾT LÁCH

Việc viết phiếu tư liệu cũng tập cho chúng ta thói quen viết lách đều đặn. Vì thế, chúng ta không nên xem thường. Mặc dù chúng ta chép từ cuốn sách này hay bài tạp chí kia, nhưng những động tác viết bằng tay, bằng bút cũng là một cách để giúp chúng ta tập lối hành văn, tập cách diễn đạt. Theo tôi, chữ viết vẫn là một điều cực kỳ quan trọng trong việc hình thành nên giáo dục của con người, văn hóa của con người. Máy vi tính có thể thay thế chúng ta tất cả, nhưng đứa trẻ vô lớp 1 vẫn phải học đọc, học viết A, B, C… Tôi không tin đến một lúc nào đó đã vi tính hóa hết rồi thì đứa trẻ không cần học viết nữa. Bởi vì giai đoạn học nói, học viết chính là những bước căn bản cấu tạo nên những lằn ranh ở trong bộ não của chúng ta để chúng ta có thể hình thành nên cái gọi là tư duy sau này.

Tư duy chỉ có thể hình thành trên cơ sở của ngôn ngữ, chứ không phải trên cơ sở của hình ảnh. Nhiều người bây giờ ca ngợi một cách ngây thơ trước các thành tựu của các phương tiện truyền thông. Tất cả những thứ này chỉ phụ trợ thêm bằng hình ảnh và âm thanh cho các ý tưởng trong đầu của chúng ta mà thôi. Điều cốt lõi làm cho cái đầu của chúng ta có tư duy chính là ngôn ngữ: ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết. Cho nên việc tập viết vẫn là điều cực kỳ quan trọng. Và Mills còn nói thêm rằng nếu chúng ta không chịu khó viết ít nhất mỗi tuần một lần thì coi chừng chúng ta sẽ có nguy cơ bị rỉ sét, giống như mình có cây viết mà không xài thì đến lúc nào đó nó sẽ bị nghẹt mực.

»  TẬP THÓI QUEN TRÍCH DẪN MỘT CÁCH CHÍNH XÁC HAY LÀ RÈN LUYỆN TÍNH TRUNG THỰC 

Các anh chị cố gắng tập cho mình ngay từ bước đầu tập quán trích dẫn cho chi tiết, chính xác. Một số tác giả lâu nay có thể bắt đầu từ sự làm biếng, rồi sau đó xem thường sự chính xác trong việc trích dẫn, cuối cùng rơi vào căn bệnh đạo văn. Khác với điều mà nhiều người thường lầm tưởng, thực ra việc trích dẫn càng làm tăng giá trị cho bài nghiên cứu của chúng ta, chứ không phải là làm giảm đi. Cho nên ngay từ lúc làm bất kì bài tiểu luận nào, sinh viên cũng nên áp dụng cho mình một tập quán, đó là đọc và trích dẫn tài liệu, tránh rơi vào bệnh cắt và dán (copy and paste). Cấn cố gắng tập luyện ngay từ đầu một phong thái làm việc có hệ thống, có khoa học và trung thực. Sự trung thực ở đây không chỉ là vấn đề đạo đức mà còn là một khía cạnh cốt lõi của hoạt động khoa học. Đã làm khoa học mà không có thái độ trung thực thì đó không còn là khoa học nữa. Một khi chúng ta đã chọn con đường học thuật, thì phải cố gắng tuân theo các nguyên tắc của khoa học, mà trước hết đó là sự trung thực.

Nguồn: Đi Tìm ý tưởng cho đề tài nghiên cứu, NXB Đại học Quốc gia và SocialLife, 2013.

Add Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *