SOCIALLIFE REVIEW

Làng Việt – Đối diện tương lai hồi sinh quá khứ

Nông thôn và nông dân Việt Nam từ lâu đã là một trong những chủ đề thu hút sự chú ý của giới học giả khoa học xã hội trong cũng như ngoài nước. Xét về mặt phương pháp luận, muốn hiểu cặn kẽ về xã hội Việt Nam thì trước hết cần phải hiểu về nông thôn và nông dân Việt Nam vì đa số dân số Việt Nam vẫn đang sống ở nông thôn, cư trú trong các làng. Chính vì lẽ đó mà những nghiên cứu đầu tiên về Việt Nam của các học giả ngoại quốc chủ yếu là nghiên cứu về nông thôn, nông dân Việt mà cụ thể là nghiên cứu về làng xã Việt Nam.

Khi nhìn qua các công trình nghiên cứu về làng Việt Nam, chúng ta có thể thấy phần lớn các công trình nghiên cứu ấy đều đi vào việc mô tả cấu trúc của nó và ít khi, nếu không muốn nói là không đề cập đến những biến đổi xã hội của làng. Mặt khác, lối suy nghĩ của phương Tây đã xây dựng nên hàng loạt những hình ảnh xã hội khác ngoài phương Tây bằng cách so sánh thông qua việc phân biệt hai loại xã hội: hiện đại và truyền thống, tiến bộ và sơ khai, nóng và lạnh… và gần đây một nhà nghiên cứu văn hóa người Việt là giáo sứ Trần Ngọc Thêm lại đưa ra cặp khái niệm văn hóa âm tính để chỉ văn hóa Việt và văn hóa dương tính để chỉ văn hóa phương Tây. Thay vì nhìn nhận làng Việt Nam dưới góc độ "hai cực" như vậy, người ta nên suy nghĩ về nó trong trục phát triển bởi hình ảnh về làng đã thay đổi theo chiều thời gian.

Công trình nghiên cứu về làng Việt của nhà nhân học người Hà Lan John Kleinen - tốt nghiệp tiến sĩ ngành nhân học tại Trường đại học Amterdam (University of Amsterdam) năm 1988 và hiện là phó giáo sư tại trường đại học này - là một công trình được khảo cứu với một góc độ tiếp cận mới về làng Việt Nam, đó là nghiên cứu sự biến đổi tổ chức xã hội của một làng Bắc Bộ (cụ thể là làng Tơ1) bằng cách đặt sự biến đổi ấy trong bối cảnh lịch sử của làng, đặc biệt là qua những sự kiện lịch sử lớn. Vì thế khi đọc công trình nghiên cứu này chúng ta thấy tác giả đã làm sáng tỏ tiến trình hình thành và phát triển của làng cũng như những biến đổi nội bộ của làng từ thời kỳ thực dân, thời kỳ thuộc địa, thời kỳ chiến tranh và độc lập từ 1940-1954, thời cải cách ruộng đất cho đến những biến động của thời kỳ tập thể hóa. Bên cạnh đó, tác giả còn đề cập đến những cải cách kinh tế ở cấp độ địa phương, đặc biệt là khi những cải cách này đã dẫn đến việc tổ chức lại cấu trúc kinh tế, chính trị của làng. Ngoài ra ông cũng dành một chương để nói về đời sống lễ nghi ở làng thông qua việc tập trung vào một số nghi lễ và lễ tết tại đình làng, chùa và tại các gia đình mà trải qua thời gian đã bị mất đi hoặc bị mai một.

Để thực hiện công trình nghiên cứu này, J. Kleinen đã thực hiện hàng loạt chuyến đi thăm các làng ở Hà Nội trong khoảng thời gian từ 1988-1991. Cuối cùng ông đã chọn Làng tơ để nghiên cứu, vì đây ;à một làng thuần nông điển hình của Bắc Bộ thuộc địa phận của Hà Tây, cách Hà Nội khoảng 25km về phía Tây Nam, có bề dày lịch sử, tồn tại ít nhất là từ thế kỷ thứ XVII. Ông đã sống tại làng Tơ liên tục trong suốt bảy tháng vào năm 1992 và sau đó còn nhiều lần trở lại thăm làng. Đồng thời ông cũng đã tham khảo nhiều tư liệu của hầu hết các tác giả trong và ngoài nước nghiên cứu về Việt Nam nói chung và về nông thôn Việt Nam nói riêng (phần sách tham khảo chiếm gần trọn 30 trang).

Bằng phương pháp khảo tả nhân học trên thực địa, tác giả đã làm lộ rõ những yếu tố khả biến và những yếu tố bất biến trong đời sống làng xã. Những yếu tố bất biến đó có những lúc chìm đi nhưng không bao giờ mất hẳn, mà luôn chờ cơ hội để nổi lên chiếm giữ vai trò chủ đạo. Theo Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, bằng "những quan sát của người đến từ xa, đôi khi khách quan hơn người trong cuộc". J. Kleinen hướng các nghiên cứu của mình vào mối quan hệ thân tộc và vai trò của các dòng họ đối với sự thành đạt cá nhân, đời sống tinh thần và nghi lễ, tính tự trị và tính cố kết của làng,… Từ đó tác giả đã mang lại những gợi ý cho việc xây dựng các chính sách phù hợp với đời sống làng xã.

Nếu phần lớn những công trình nghiên cứu khác về làng nông thôn Việt Nam đề cập đến cấu trúc của nó, tức dựa vào cách nhìn tĩnh về làng thì "Làng Việt- Đối diện tương lai hồi sinh quá khứ" của J. Kleinen đã góp một cách nhìn động vào làng Việt Nam thông qua việc nghiên cứu sự biến đổi của nó. Một công trình cần thiết cho những ai muốn hiểu sâu sắc hơn và làng Việt Nam./

1 Tên làng không phải là làng Tơ nhưng J. Kleinen đã đổi tên làng vì không muốn để xảy ra những hệ lụy không hay, những phiền toái đối với làng.

LÊ MINH TIẾN

Khoa Xã hội học – Công tác xã hội – Đông Nam Á, ĐH Mở TP.HCM

Nguyên tác tiếng Anh: Facing the Future, Reviving the Past: A Study of Social Change in a Northern Vietnamese Village

Tác giả: John Kleinen

Bản dịch tiếng Việt của Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam Nhà xuất bản Lao Động – 2013, 352 trang