Quan điểm của Engels về phương pháp lịch sử và phương pháp logic

Triết học theo nghĩa rộng là khoa học, không chỉ vừa lòng với kiểu kể chuyện bằng phương pháp sử học đơn thuần mà phải tìm cho ra hạt nhân của nó, chính là cái mà người ta gọi là phương pháp logic. Chủ nghĩa tư bản là một đối tượng nghiên cứu phức tạp, thôi thúc sự nghiên cứu của cả một thế hệ. Vì thế chúng ta phải tìm hiểu diễn trình lịch sử, biết nó bắt đầu từ đâu, đi đến đâu và hiện nay ra sao.

Thế nhưng nếu chỉ đi vào nghiên cứu lịch sử thôi thì vô cùng vô tận. Nếu ta muốn nghiên cứu phương diện kinh tế của chủ nghĩa tư bản thì ta phải hiểu toàn bộ xã hội tư bản chủ nghĩa, muốn hiểu xã hội tư bản chủ nghĩa thì ta phải hiểu toàn bộ lịch sử Âu châu, ít ra là từ thế kỷ XIV, thời kỳ Phục Hưng cho đến cách mạng Pháp. Công việc nghiên cứu vì thế sẽ vô bờ bến mà những công trình nghiên cứu đó, chúng ta chưa có trong tay. Vậy làm sao để chỉ nghiên cứu quy luật kinh tế của chủ nghĩa tư bản, Engels cho rằng chính vì thế phải coi trọng một phương pháp khác bên cạnh phương pháp mô tả lịch sử đơn thuần, đó là phương pháp logic. Engels thấy rằng phương pháp logic là phương pháp duy nhất hợp lý, duy nhất chấp nhận được trong quá trình nghiên cứu nếu không muốn tiến hành một nghiên cứu vô bờ bến. Thế nhưng, Engels nhấn mạnh: trong thực tế khi tiến hành phương pháp nghiên cứu logic tức là chúng ta tiến hành xem xét hiện thực cấu thành trong đầu ta như thế nào. Thật ra hiện thực đó cũng chính là lịch sử, nhưng lịch sử bên ngoài thì quá phức tạp, quá nhiều chi tiết, nhiều cái ngẫu nhiên, bất tất, chúng ta phải lược bỏ đi bớt để lấy ra cái cốt lõi của nó thôi. Phương pháp logic đối với Engels không gì khác hơn, chính là phương pháp lịch sử nhưng đã được tước bỏ những phần ngẫu nhiên, phức tạp, những tình tiết gây rối, làm ta không thấy được thực chất của vấn đề. Và vì thế, Engels không phủ nhận sự khác nhau giữa hai phương pháp. Ổng biết rằng giữa hai phương pháp lịch sử và logic có sự khác nhau. Phương pháp lịch sử khác với phương pháp logic ở chỗ phương pháp lịch sử thì có nhiều những cái ngẫu nhiên, nhiều cái bước nảy quanh co của sự vật, gọi là zíc zắc, sự vận động thực tế thì nó rất là quanh co, ta sẽ phải mô tả vô tận về nó mà không bao giờ chấm dứt cà và cuối cùng không rút ra được điều gì.

Phương pháp logic khác phương pháp lịch sử ở chỗ nó phản ánh được quá trình zíc zắc đó. Mà muốn diễn tả được cái phần rắc rối, nhiều cái ngẫu nhiên, quanh co bất tất như thế thì ta phải chỉnh sửa những thông tin ta thu thập được về phương diện lịch sử, sao cho ta có được cái nhìn thống nhất, sáng rõ hơn. Nhưng tất nhiên cái uốn nắn, cái chỉnh sửa này phải theo đúng quy luật vận động của tiến trình, nếu không thì phương pháp lịch sử đơn thuần, tức là mô tả theo diễn trình chỉ mang tính chất thường thức mà thôi, nó cung cấp cho ta những thông tin thường thức, đọc cảm thấy thú vị, cảm thấy hiếu kỳ. Vì vậy, tinh thần chủ yếu của Engels vẫn là đề xướng việc thống nhất hai phương pháp, kết hợp giữa phương pháp lịch sử và phương pháp logic. Sự kết hợp đó chính là phương pháp logic và công cụ, con đường đi của tri thức.

Tư liệu về vấn đề này chủ yếu là các công trình của GS Văn Tạo, chẳng hạn cuốn “Về phương pháp lịch sử và phương pháp logic”, NXB Khoa học xã hội, 1995.. Thứ hai là quyển “Mấy vấn đề phương pháp luận sử học” của Viện sử học, NXB Khoa học xã hội Hà Nội, 1970 – đây có thể nói là thời kỳ cao điểm cho quan niệm chính thống này của Viện sử học – và cuốn gần đây là của GS Phan Ngọc Liên chủ biên, “Phương pháp luận sử học”, Đại học sư phạm, 2003.

Nhà nghiên cứu Bùi Văn Nam Sơn
Trích Bút kí cà phê học thuật.

Chia sẻ bài viết này

Related Articles

Leave a Reply

VIỆN SOCIAL LIFE
Địa chỉ: lầu 2, Saigonuicom Building, 190B, Trần Quang Khải, Quận 1, TP.HCM
Điện thoại: 0983-634-482
Email: sociallife.study@gmail.com RSS Bài viết · RSS Bình luận
học NVivo, NVivo | Liên kết: Mua thuốc dài mi Careprost Ấn Độ
Website đang chạy thử nghiệm và chờ giấy phép Trang thông tin tổng hợp.
Powered by WordPress · Designed by Theme Junkie