Phương pháp logic và phương pháp lịch sử trong nghiên cứu của Marx – Engels

Lấy chủ nghĩa tư bản làm một đối tượng nghiên cứu cụ thể, thì ta có thể nói rằng đó là một vấn đề cá biệt. bên cạnh vô vàn vấn đề khác trong lịch sử. Đầu tiên phải nói rằng nó là một quá trình vận động có phát triển, như vậy quả thật nó là một đối tượng đặc thù. Chủ nghĩa tư bản là cái gì tồn tại bên ngoài ta, vậy nó phản ánh như thế nào trong đầu ta, khi trở thành vấn đề quan hệ giữa tư duy và tồn tại, nó trở lại vấn đề chung nhất.
Chỉ trong chừng mực trở thành vấn đề cụ thể, một đối tượng nghiên cứu nhất định thì mới đặt ra vấn đề phương pháp nghiên cứu về đối tượng đó, nếu không sẽ trùng với phương pháp nghiên cứu chung chung. Toàn diện thực tại hay chỉ nói riêng về một một đối tượng nghiên cứu nhất định trong diễn trình phát triển thì mới đặt ra vấn đề phương pháp nghiên cứu. Nếu vậy, trong nghiên cứu lịch sử nói riêng và trong nghiên cứu về các hiện tượng xã hội hay những vấn đề xã hội, những đối tượng xã hội nhân văn hay có vô số phương pháp.
Có thể nói là trong lịch sử có rất nhiều phương pháp và hiện nay cũng có rất nhiều phương pháp chứ không phải có một phương pháp duy nhất. Và điểm thú vị của vấn đề là có nhiều phương pháp khác nhau để tiếp cận một thực tại. Không ai có thể khẳng định rằng phương pháp của tôi là phương pháp duy nhất đúng hay là phương pháp duy nhất khả hữu còn các phương pháp khác là không thể có được. Ta không thể nói như thế trong bối cảnh khoa học của thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI. Trong thực tiễn nghiên cứu cũng vậy, nếu nghiên cứu về sử học, xã hội học, bạn sẽ thấy rằng có vô số cách tiếp cận, có vô số cách nghiên cứu một đối tượng nhất định. Chẳng hạn có rất nhiều phương pháp nghiên cứu chủ nghĩa tư bản. Từ phương pháp logic, lịch sử quen thuộc, đặc trưng cho chủ nghĩa Marx, thì còn có rất là nhiều các phương pháp khác như phương pháp mô hình, phương pháp loại hình – lý tưởng của Max Weber, có những phương pháp tổng hợp, phương pháp cấu trúc, và bây giờ có những phương pháp về ngôn ngữ, thường gọi là diễn ngôn.
Ta sẽ nhìn đối tượng ở nhiều giác độ khác nhau, mỗi phương pháp có một mặt mạnh và mặt yếu của nó. Nên có một cái nhìn rộng mở và khoáng đạt hơn vì như vậy sẽ có lợi hơn cho công việc nghiên cứu. Hoặc ta có thể thử nghiệm nhiều phương pháp khác nhau hay kết hợp các phương pháp đó. Chúng ta không nên hạn định một ngành khoa học nghiên cứu, nhất là sử học, vào một phương pháp nghiên cứu duy nhất. Nhưng tất nhiên là tùy theo quan điểm của mỗi người, có người ưa chuộng cái phương pháp này hay là thành thạo trong phương pháp này, có người thì ưa chuộng hay thành thạo phương pháp kia.
Thứ hai nữa là một điều rất là thú vị, đó là Marx không phải là người nghĩ ra thuật ngữ phương pháp logic – lịch sử. Mà thuật ngữ này chủ yếu xuất phát từ nhận định của Friedrich Engels, là bạn thân và bạn song hành với Marx. Chúng ta thường có thói quen là đồng hóa hai vị thành một và nghĩ rằng hai vị đó hoàn toàn giống hệt nhau, Engels nói cũng như Marx nói. Trên thực tế, hai vị rất thân thiết trong quá trình nghiên cứu và vì thế, trong các kênh chính thống và các quan điểm, sách vở của Liên Xô hôm nay, phương pháp lịch sử và logic chủ yếu dựa vào những đánh giá và nhận định của Engels về công trình nghiên cứu của Marx đối với chủ nghĩa tư bản.
Có hai tư liệu kinh điển quan trọng nhất giới thiệu về cái phương pháp logic và phương pháp lịch sử, một là lời bạt của Engels cho quyển “Góp phần phê phán kinh tế – chính trị học” của Marx. Tài liệu thứ hai là lời nói đầu của Engels viết cho tập ba của bộ “Tư bản”. Bộ “Tư bản” có ba tập, sau khi Marx đã mất, Engels đã san định lại tất cả những tư liệu của Marx để lại, in tập hai tập ba. Đó là hai cái bài có thể nói là cơ bản nhất và được nâng lên mức độ chính thống, kinh điển để đánh giá về phương pháp logic và phương pháp lịch sử.
Nếu nghiên cứu kỹ diễn trình nghiên cứu và trình bày của Marx thì chúng ta sẽ thấy vấn đề không đơn giản chút nào. Marx phức tạp hơn, tinh tế hơn và Marx đi vào vấn đề này một cách rất là đặc biệt, người ta có thể rút ra một nhận định, rằng: sở dĩ như vậy là vì Marx rất quán triệt triết học biện chứng của Hegel, tuy ông phê phán biện chứng pháp duy tâm. Trong khi đó, Engels không phải là chuyên gia về Hegel nên ông nhìn vấn đề đơn giản hơn, không đủ cái độ phức tạp, điêu luyện và tinh tế như Marx. Vì thế, Lenin đã rất tinh tế khi bảo rằng: Ai muốn đọc được bộ “Tư bản” của Marx mà thực chất là đọc được cái phương pháp nghiên cứu của Marx thì không thể không nắm vững cuốn Logic của Hegel.
Trong quyển “Khoa học logic” của Hegal có một câu như sau: “Triết học không nên là một sự kể chuyện, không phải là một cuộc kể chuyện theo kiểu lịch sử về những cái gì đang diễn ra.” Câu nói đó chính là cái dẫn đạo cho suy tư của Marx, Marx luôn luôn thừa nhận mình là người học trò nhỏ của Hegel. Dù Marx sau này phê phán, không đồng ý về nhiều mặt với Hegel, nhưng mà đây là điểm xuất phát của Marx.

Nhà nghiên cứu Bùi Văn Nam Sơn
Trích Bút kí cà phê học thuật

Chia sẻ bài viết này

Related Articles

Leave a Reply

VIỆN SOCIAL LIFE
Địa chỉ: lầu 2, Saigonuicom Building, 190B, Trần Quang Khải, Quận 1, TP.HCM
Điện thoại: 0983-634-482
Email: sociallife.study@gmail.com RSS Bài viết · RSS Bình luận
học NVivo, NVivo | Liên kết: Mua thuốc dài mi Careprost Ấn Độ
Website đang chạy thử nghiệm và chờ giấy phép Trang thông tin tổng hợp.
Powered by WordPress · Designed by Theme Junkie