Phương pháp dân tộc học và bước ngoặt triết học

Trong khi triết học tiếp tục giải quyết câu hỏi của Kant con người là gì, dân tộc học cung cấp một trong những phương pháp mang tính soi sáng nhất để thăm dò mối ưu tư của Kant với mối quan hệ giữa cái được mang lại (a priori) và cái được lựa chọn trong đời sống của con người – cái được định trước bởi bản tính hoặc sự nuôi dưỡng, cái xuất hiện từ kinh nghiệm, và cái nằm trong quyền lực của chúng ta để quyết định, để biết, để làm hoặc để tồn tại. Tuy nhiên, cái chia tách chúng ta khỏi nhân học của Kant là trách nhiệm để thăm dò kinh nghiệm sống thực nghiệm của con người thực sự trong mọi tình huống hằng ngày trước khi những đề nghị mạo hiểm như tồn tại của con người có một đặc điểm chung, không quan tâm đến những hoàn cảnh cá nhân, tôn giáo hay văn hóa của họ. Như Veena Das đã trình bày, mục tiêu của chúng ta “không phải là những loại hình để tiến tới một giá trị siêu nghiệm mà là xuống dưới đời sống hằng ngày”, mục tiêu này hàm chứa một sự từ chối đặt bản thân chúng ta lên trên những người khác thông qua sự đàn áp tiếng nói hay những quan điểm của họ và đặc quyền cho bản thân chúng ta.
Lịch sử của sự gắn bó của nhân học với triết học xuất phát từ thế kỷ 18 hãy còn được viết lại. Thế nhưng như Robert Orsi quan sát, có một sự gặp gỡ giữa những học giả tôn giáo và lịch sử trí tuệ “những cuộc sống của con người luôn luôn theo cách này hay cách khác. Điều này là đúng ngay cả đối với những vấn đề to lớn và trừu tượng mà chúng ta đang suy nghĩ… Luôn có những cuộc sống trong những ý nghĩ của chúng ta ”
Hãy để tôi thám hiểm lời tuyên bố có tính chất tự truyện này, ngụ ý tại sao tôi lại chuyển hướng triết học trong sự kiên định của mình tới việc thừa nhận những kinh nghiệm trong chuyến điền dã trên 40 năm của tôi ở Sierra Leone và thổ dân châu Úc.
Diễn tả lý giải về lịch sử trí tuệ của chính mình chất đầy những khó khăn. Ta hiếm khi ở trong một vị trí để hiểu công việc của mình hơn là ta có thể tổng kết ý nghĩa cuộc đời của bản thân. Công việc hiện thời của ta quá gần để có thể xem xét với nhiều hơn sự phê phán rõ ràng và công việc ban đầu của chúng ta thì lại quá xa đến nỗi mà ta trở thành kẻ xa lạ với nó. Nhưng có một điều mà tôi chắc chắn: đối với những lý do mà tôi không thể lĩnh hội hoàn toàn tôi nắm lấy quan điểm từ một thời kỳ đầu được nắm giữ trong lời khẳng quyết lừng danh của Terence tôi là một con người, tôi công nhận rằng không có điều gì của con người mà xa lạ với tôi (Homo sum, humani nihil a me alienum puto). Hơn thế nữa, tôi cảm thấy rằng tôi không thể thực hiện lời khẳng quyết này cho riêng tôi nếu như tôi không sẵn sàng kiểm tra nó trong thế giới hiện thực. Trong nhân học phân tâm học của George Devereux tôi đã tìm thấy sau đó những luận cứ khoa học dành cho sự thống nhất tâm lý của nhân loại – giả định rằng nếu những nhà nhân học “đã làm một danh sách hoàn chỉnh của tất cả mọi loại hình của hành vi văn hóa, thì danh sách này sẽ chồng chéo, từ điểm này qua điểm kia, với một danh sách hoàn chỉnh tương tự của những xung lực, những ước muốn, những tưởng tượng …đạt được bởi những nhà phân tâm học trong một sự sắp đặt lạnh lùng”, giả định này hàm chứa rằng “mỗi con người là một mẫu hoàn chỉnh của Con Người và mỗi xã hội là một mẫu hoàn chỉnh của Xã Hội”.
Tôi đã lại gần dân tộc học bởi vì nó đã cho phép phần nào một thí nghiệm kiểm tra đối với bản thân tôi vốn có thể mở rộng sự hiểu của tôi về cái gì tạo nên con người. Dân tộc học đã ném tôi vào một thế giới nơi tôi không thể hoàn toàn là chính mình, nơi tôi đã bị ly gián ra khỏi những cách thức của hành động và tư duy vốn duy trì ý nghĩa thường lệ về căn cước của tôi. Sự thay thế của cảm xúc, trí tuệ, xã hội và giác quan có thể trở nên xáo trộn đến nỗi mà ta phải đấu tranh với xung lực để thoát khỏi sự che đậy, để khôi phục ý nghĩa của nền tảng mà ta đã đánh mất. Nhưng nó có thể trở thành khung cửa sổ của cơ hội, một phương cách của việc hiểu bản thân từ quan điểm của người khác hoặc từ một nơi khác.
Điều này không hàm ý rằng ta có thể tiến vào toàn bộ cõi sống của người khác, đứng trên đôi giầy của họ, như chúng ta hay nói. Nó không bao giờ hàm ý khả thể của việc hiểu con người, bởi vì điều này sẽ đòi hỏi tri thức thông hiểu về cách mà thế giới đã xuất hiện với tất cả mọi người đang sống và đã từng sống. Sự hiểu dân tộc học đơn giản có nghĩa là ta có thể thoáng thấy chính mình như ta có thể hoặc có thể đã trải qua dưới những hoàn cảnh khác nhau và đi đến sự nhận thức rằng tri thức và căn tính là những đặc tính nổi bật của mối quan hệ không bền vững giữa mình và họ, đây và đó, hiện tại và mai sau, và giữa những chân lý bất định và chân lý cuối cùng mà ta đã mặc nhiên có được nhờ việc sống trong một xã hội cụ thể tại một thời điểm cụ thể trong lịch sử.
Dù cho tôi đồng ý với định nghĩa của Kenelm Burridge về mục tiêu của dân tộc học như metanoia “những chuỗi của sự chuyển hóa đang diễn ra mà mỗi người biến đổi những thuộc tính của tồn tại” – chỉ một vài người có khả năng trầm tư về thế giới quan của riêng họ như nó xuất hiện từ quan điểm của người khác nếu không có những hoàn cảnh thúc ép họ. Trên thực tế, hiểu luôn luôn là kết quả của sự thay thế cưỡng ép, của những cuộc khủng hoảng xô đẩy con người ra khỏi những lề lối thường ngày quen thuộc của tư duy và hành vi, hơn là một sản phẩm của sự chọn lựa triết học hoặc sự hiếu kỳ nhàn rỗi. Hiểu người khác đòi hỏi nhiều hơn một sự vận động trí tuệ từ vị trí của bản thân tới vị trí của họ; nó bao hàm sự chuyển động vật lý, sự náo động tâm lý và sự bối rối đạo đức. Đó là lý do sự đau đớn là một đặc trưng không thể thoát được của sự hiểu – đánh mất ảo tưởng rằng thế giới quan đặc thù của riêng ta chứa đựng chân lý dành cho tất cả mọi người, hình phạt thể hiện trên khuôn mặt và những cử chỉ của một kẻ xa lạ mất hiệu lực vào bản thân. Và điều này hoàn toàn đúng bởi vì những rủi ro và những cái chết biểu trưng là cái giá của việc tiến về phía sau những ranh giới của thế giới địa phương mà chúng ta thỏa chí xem như sự đo lường về thế giới mà hầu hết những tồn tại con người kháng cự lại sự tìm kiếm để biết về người khác cũng như họ biết về bản thân mình. Tương tự như vậy, chúng ta tìm kiếm những ví dụ nổi bật nhất về cách mà những tồn tại con người đau khổ và đấu tranh với kế hoạch của việc mở rộng sự hiểu của con họ trong những phần của thế giới nơi sự giải lãnh thổ hóa (deterritotialization) đã trở thành một điều kiện không thể tránh được của sự tồn tại. Ở đây, điều này là cái mà Jasper gọi là những tình huống giới hạn (grenzsituationen), hơn là trong những salon châu Âu và những căn phòng chuyên đề, mà chúng ta có thể công nhận và được thuyết phục tới những chân lý chán ngắt rằng thế giới của con người cấu tạo nên nền tảng chung của chúng ta, di sản chia sẻ của chúng ta, không phải là một nơi của sự thống nhất vững chắc dễ chịu nhưng là một địa điểm của sự ngẫu nhiên, sự khác biệt và sự tranh đấu.
Sau đó, đâu là giá trị của sự thoải mái để đánh đổi với sự gian khổ để cố gắng nhìn thế giới từ một lợi thế của người khác? Hermes, vị thần hộ mệnh của những tên trộm, thương nhân, khách lữ hành và sứ giả, cũng là ứng cử viên rõ ràng đối với thánh bổn mệnh của dân tộc học, bởi vì ông đứng trên ranh giới hoặc giao điểm giữa những vương quốc khác nhau của tâm trí. Nhưng điều gì là thông điệp bắt nguồn từ sự vượt qua và mưu mẹo của ông? Đầu tiên, kiến thức khó hiểu đòi hỏi sự bận tâm và sự tra hỏi về cái mà chúng ta thông thường cho là hoặc coi là sự thật. Như một hệ luận, việc nuôi dưỡng một khoảng cách mỉa mai từ kiến thức phổ thông của chúng ta giúp ngăn chặn thói kiêu căng của việc tìm kiếm tất cả những quan điểm đối lập như là sai lầm và tất cả những người bất đồng như là những mối đe dọa. Thứ hai là giá trị của sự hoài nghi, thông qua việc loại bỏ niềm tin vững chắc mà ta có thể duy trì việc đạt tới ý nghĩa của sự thuộc về một thế giới đa nguyên nơi sở hữu những chân trời rộng mở – một thế giới trong đó không ai có quyền để sử dụng quyền lực trong tên gọi của cái mà anh hoặc cô ta công nhận là sự thật hay điều thiện, một thế giới mà qua đó những cái khác biệt không còn được nhìn nhận như là những chướng ngại để vượt qua mà là những nan đề được chấp nhận.
Nguyễn Quang Huy lược dịch

Chia sẻ bài viết này

Related Articles

Leave a Reply

VIỆN SOCIAL LIFE
Địa chỉ: lầu 2, Saigonuicom Building, 190B, Trần Quang Khải, Quận 1, TP.HCM
Điện thoại: 0983-634-482
Email: sociallife.study@gmail.com RSS Bài viết · RSS Bình luận
học NVivo, NVivo | Liên kết: Mua thuốc dài mi Careprost Ấn Độ
Website đang chạy thử nghiệm và chờ giấy phép Trang thông tin tổng hợp.
Powered by WordPress · Designed by Theme Junkie