Nghiên cứu

Sáu điều cần làm trước khi viết một bài báo khoa học

Tác giả: Angel Borja

Người dịch: Trịnh Ngọc Nam, Nguyễn Vương Tuấn


Đôi nét về tác giả: Tiến sĩ Angel Borja là Trưởng dự án tại AZTI-Tecnalia, một trung tâm nghiên cứu ở vùng Basque, Tây Ban Nha chuyên sâu về những nghiên cứu hải dương và công nghệ thực phẩm. Trước đây ông cũng là Trưởng nhóm Hải dương học và Trưởng Khu vực Quản lý Hải dương. Hướng nghiên cứu chính của ông là sinh thái hải dương và đã công bố hơn 270 bài viết, trong đó có 150 bài đăng trên hơn 40 tạp chí có bình duyệt xuyên suốt sự nghiệp nghiên cứu trải dài 32 năm của ông. Trong khoảng thời gian này, ông đã nghiên cứu những chủ đề đa dạng và các thành phần trong hệ sinh thái, từ đó có được một cái nhìn phong phú và đa ngành về nghiên cứu hải dương. Tiến sĩ Borja là biên tập viên của một số tạp chí, bao gồm Frontiers in Marine Ecosystem Ecology, Revista de Investigación Marina, Elsevier's Journal of Sea Research và Continental Shelf Research. Ngoài ra, ông còn là thành viên trong ban biên tập của báo cáo thường niên Marine Pollution Bulletin và Ecological Indicators and Ocean & Coastal Management của Elsevier.

Tiến sĩ Borja là biên tập viên của một số tạp chí, đồng thời còn là thành viên

trong ban biên tập của một vài báo cáo thường niên.


Trong loạt bài này, Tiến sĩ Angel Borja dựa trên kinh nghiệm sâu rộng của mình với vai trò là một tác giả, nhà phê bình và biên tập viên để đưa ra lời khuyên về việc chuẩn bị bản thảo (dưới góc nhìn của tác giả), quy trình đánh giá (dưới góc nhìn của người đánh giá) và những gì có thể được ưa thích hoặc không trong một bài báo khoa học (dưới góc nhìn của biên tập viên). Bài viết này là bài đầu tiên trong loạt bài nói trên.

 

Năm 2005, Elsevier đề nghị tôi thực hiện một khóa học về viết lách khoa học. Khóa học rất thành công và kể từ đó tôi đã tổ chức các khóa học tương tự ít nhất một lần mỗi năm. Vì sao tôi làm điều này? Tôi nghĩ rằng đôi khi các nhà nghiên cứu không được người hướng dẫn của họ đào tạo trong việc viết các bài báo khoa học trong suốt giai đoạn theo học tiến sĩ, đó là khoảng thời gian tốt nhất để tìm hiểu các nguyên tắc và quy định của việc công bố nghiên cứu.

Trong các khóa học này, tôi cố gắng đưa ra tầm nhìn ba trong một về quy trình công bố: với tư cách là tác giả, người đánh giá và biên tập viên. Tôi đã làm việc tại các trường đại học và tại một trung tâm nghiên cứu từ năm 1979. Từ năm 1981, khi tôi công bố bài báo khoa học đầu tiên, tôi đã viết hơn 270 bài viết cập nhật kiến thức khoa học, 150 bài viết trong số đó hiện diện trong hơn 40 tạp chí có bình duyệt khác nhau.

Đối với bất kỳ tác giả nào, điều quan trọng là bài báo khoa học cần được các đồng nghiệp đánh giá (tôi đánh giá trung bình 45 đến 50 bài báo mỗi năm và đã đánh giá cho hơn 65 tạp chí khoa học khác nhau), vì điều này mang lại cái nhìn bao quát hơn về các chủ đề công bố đang được quan tâm mạnh mẽ. Tôi cũng là biên tập viên của một số tạp chí. Từ những lý do này, tôi nghĩ rằng tôi có thể đưa ra quan điểm cụ thể về cách làm tăng cơ hội để một bài báo khoa học được chấp nhận.

1.    Hãy nghĩ về lý do tại sao bạn muốn công bố công trình của mình - và liệu nó có thể được công bố không.
Việc viết một bài báo khoa học tốt hơn nên bắt đầu trước khi bắt tay vào viết thực sự. Trong thực tế, bạn phải suy nghĩ về lý do tại sao bạn muốn công bố công trình của mình ngay khi bắt đầu nghiên cứu, lúc bạn đặt câu hỏi về giả thuyết của mình. Sau đó bạn cần kiểm tra xem giả thuyết và thiết kế khảo sát/thử nghiệm có thể công bố được hay không. Hãy tự hỏi bản thân:

•    Tôi có thực hiện được một điều gì đó mới và thú vị không?
•    Điều gì cuốn hút trong công trình của tôi?
•    Công trình của tôi có liên quan trực tiếp đến một chủ đề nóng hiện nay không?
•    Tôi có đưa ra được các giải pháp cho một số vấn đề hóc búa?

Nếu tất cả các câu trả lời là “có” thì bạn có thể bắt đầu chuẩn bị cho bản thảo của mình. Nếu có bất kỳ câu trả lời nào là “không”, có lẽ bạn nên gửi bài viết của mình cho một tạp chí địa phương hoặc cho một tạp chí có Chỉ số ảnh hưởng (Impact Factor) thấp hơn.

Khi đã đáp ứng được những câu hỏi này, bạn cũng nên lưu ý rằng người đánh giá đang sử dụng bảng hỏi mà theo đó họ phải trả lời các câu hỏi như:


Bài báo có đúng là một tài liệu mới không?
Chủ đề nghiên cứu có nằm trong phạm vi của tạp chí không?
Bài báo có được trình bày chính xác và có cấu trúc tốt không?
Các phương pháp và các thí nghiệm có được trình bày theo cách mà chúng có thể được tái lặp không?
Các kết quả có được trình bày đầy đủ không?
Phần thảo luận có liên quan, súc tích và được trích dẫn tốt không?
Các kết luận có được hỗ trợ bởi những dữ liệu đã được trình bày hay không?
Ngôn ngữ sử dụng có thể được chấp nhận không?
Các hình ảnh và bảng biểu có đầy đủ và được thiết kế tốt không? Có thông tin trùng lặp không? Những thông tin này có quá nhiều không?
Tất cả các tài liệu tham khảo được trích dẫn trong văn bản có hiện diện trong danh sách tài liệu tham khảo?

2.    Quyết định loại bản thảo cần viết

Bạn có ít nhất ba chọn lựa về loại bản thảo:

•    Bài báo nghiên cứu (full article hay original article): là những loại bài báo quan trọng nhất. Thông thường chúng là những phần trọng yếu đã hoàn thành của một nghiên cứu mà có ý nghĩa giống như nghiên cứu gốc.
•    Bài báo nghiên cứu ngắn (letter/rapid communication/short communication): thường được công bố để tiếp cận nhanh và sớm với những thành tựu quan trọng và sơ khởi. Chúng ngắn hơn nhiều so với các bài báo nghiên cứu (thường bị giới hạn nghiêm ngặt về dung lượng, tùy thuộc vào từng tạp chí).
•    Bài báo tổng quan (review paper hay perspective): tóm tắt những tiến triển gần nhất về một chủ đề cụ thể được quan tâm mạnh mẽ, nêu bật những điểm quan trọng đã được báo cáo trước đây và không đưa ra thông tin mới. Thông thường chúng được gửi theo lời mời từ biên tập viên của một tạp chí.

Khi xem xét thông tin đang có sẵn, bạn phải tự đánh giá công việc của mình: lượng thông tin này có đủ cho một bài báo nghiên cứu không, hoặc kết quả của bạn có tạo sức hút đến mức chúng phải được công bố càng sớm càng tốt?

Bạn nên nhờ người hướng dẫn của mình (nếu bạn là một nghiên cứu sinh) hoặc đồng nghiệp để được tư vấn về loại bản thảo sẽ gửi đi. Cũng cần nhớ rằng đôi khi người ngoài - tức là, những đồng nghiệp không tham gia vào nghiên cứu của bạn - có thể nhìn thấy mọi thứ rõ ràng hơn bạn.

Bất kể bạn viết loại bài báo khoa học nào, hãy lập kế hoạch để chỉ gửi đi một bản thảo duy nhất, không phải là một loạt các bản thảo (thông thường các biên tập viên ghét cách làm này, vì họ chỉ có không gian ít ỏi trong các tạp chí và hàng loạt bản thảo của cùng một chủ đề hoặc cùng một tác giả/nhóm tác giả sẽ tiêu tốn rất nhiều trang tạp chí).

3.    Chọn tạp chí mục tiêu
Một câu hỏi phổ biến là làm thế nào để chọn đúng tạp chí cho công trình của bạn. Đừng đánh cuộc bằng cách phân phát bản thảo của bạn cho nhiều tạp chí cùng một lúc. Chỉ gửi một lần và đợi phản hồi của biên tập viên và người đánh giá.

Cách phổ biến nhất để chọn đúng tạp chí là xem các bài báo bạn đã tham khảo để chuẩn bị cho bản thảo của mình. Có lẽ phần lớn số bái bào này đều tập trung trong một hoặc hai tạp chí chuyên ngành. Đọc các bài công bố gần đây trên mỗi tạp chí tiềm năng (ngay cả trên báo chí), và tìm hiểu các chủ đề được quan tâm mạnh mẽ và những loại bài báo nào được chấp nhận.

Ngoài ra, hãy suy xét tỷ lệ từ chối ở mức cao của các tạp chí (ví dụ: Nature, Science, Lancet và Cell là hơn 90%) và nếu nghiên cứu của bạn không cuốn hút lắm, hãy tập trung vào các tạp chí khiêm tốn hơn với Chỉ số ảnh hưởng thấp hơn. Bạn có thể tìm thấy Chỉ số ảnh hưởng của một tạp chí trên trang web của tạp chí đó hoặc thông qua trang Science Gateway.
4.    Chú ý đến những yêu cầu của tạp chí trong phần Hướng dẫn dành cho Tác giả
Sau khi đã chọn được tạp chí để gửi, hãy truy cập vào trang web và tải xuống phần Hướng dẫn dành cho Tác giả, in ra và đọc hướng dẫn đó nhiều lần!

Những hướng dẫn này thường bao gồm các hướng dẫn biên tập chi tiết, thể lệ gửi bài, lệ phí đăng bài để có truy cập mở rộng, hướng dẫn về tác quyền và đạo đức. Bạn phải áp dụng Hướng dẫn dành cho Tác giả vào bản thảo của mình, ngay cả với bản nháp đầu tiên, sử dụng bố cục văn bản, trích dẫn tài liệu tham khảo, danh pháp, số liệu và bảng biểu... phù hợp. Làm theo mẹo đơn giản này sẽ tiết kiệm thời gian của bạn - và thời gian của biên tập viên. Bạn phải biết rằng tất cả các biên tập viên đều không thích lãng phí thời gian vào các bản thảo được chuẩn bị kém cỏi. Họ cũng có thể nghĩ rằng tác giả không thể hiện sự tôn trọng.

5.    Chú ý đến cấu trúc của bài báo khoa học
Ngày càng có nhiều tạp chí có những kiểu cấu trúc mới đối với các bài báo khoa học của họ, vì vậy điều quan trọng là phải tham khảo phần Hướng dẫn dành cho Tác giả. Tuy nhiên, nhìn chung hầu hết chúng đều tuân theo cùng một kiểu cấu trúc:

•    Một phần cho phép đưa phân loại chỉ mục và tìm kiếm các chủ đề, làm cho bài báo mang thông tin, hấp dẫn và hiệu quả. Phần này bao gồm Tiêu đề (Title), Tác giả (và những người liên quan), Tóm tắt (Abstract) và Từ khóa (Keyword).
•    Một phần bao gồm nội dung chính, thường được chia thành: Giới thiệu (Introduction), Phương pháp (Method), Kết quả (Result), Thảo luận (Discussion) và Kết luận (Conclusion).
•    Một phần bao gồm Lời cảm ơn (Acknowledgement), Tài liệu tham khảo (Reference) và Tài liệu bổ sung (Supplementary Material) hoặc phụ lục (annex).

Cấu trúc chung của một bài báo nghiên cứu tuân theo định dạng IMRAD (Introduction, Method, Result, And, Discussion) được đề xuất như là một tiêu chuẩn bởi Viện Tiêu chuẩn Quốc gia Hoa Kỳ vào năm 1979 nhằm trả lời các câu hỏi dưới đây:

Giới thiệu: Bạn/những người khác đã làm được gì? Tại sao bạn thực hiện điều này?
Phương pháp: Bạn làm được điều này bằng cách nào?
Kết quả: Bạn đã khám phá được điều gì?

Thảo luận: Tất cả điều đó có nghĩa là gì?

Tôi sẽ thảo luận chi tiết hơn về cấu trúc trong một bài viết tiếp theo.

6.    Hiểu về đạo đức trong việc công bố để tránh vi phạm
Một trong những điều tồi tệ nhất trong khoa học là đạo văn. Đạo văn và ăn cắp công trình từ đồng nghiệp và có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, cả về mặt chuyên môn và pháp lý. Những hành vi vi phạm bao gồm ngụy tạo dữ liệu và gian dối, sử dụng đối tượng là con người và động vật một cách lệch lạc trong nghiên cứu và sử dụng ý tưởng hoặc từ ngữ của tác giả khác mà không có sự cho phép phù hợp. Cũng có thể xảy ra những hành vi vi phạm đạo đức mà không cố ý.

Lời khuyên kết thúc
Khi bạn chuẩn bị bản thảo của mình, có một số nguyên tắc cơ bản bạn cần luôn ghi nhớ:

•    Trân trọng công trình của chính bạn - nếu bạn không chú tâm đến nó, tại sao tạp chí lại phải chú tâm?
•    Không có công thức bí mật nào để thành công - chỉ cần một số quy tắc đơn giản, cống hiến và làm việc chăm chỉ.
•    Biên tập viên và người đánh giá đều là những nhà khoa học bận rộn như bạn. Nên hãy để mọi thứ trở nên dễ dàng nhằm tiết kiệm thời gian.

Do đó, nếu bạn đã sẵn sàng để tìm hiểu thêm về việc chuẩn bị bản thảo, hãy tìm đọc các bài viết tiếp theo trong loạt bài này và chúc may mắn!