Nghiên cứu

Bình sách khoa học nên như thế nào?

Sau khi chuyên mục Sociallife Review được công bố, viện Social Life nhận được rất nhiều email, tin nhắn bày tỏ ý kiến ủng hộ ý tưởng. Nhiều nhà nghiên cứu hứa khoảng 1, 2 tuần nữa sẽ gửi bài cho chuyên mục vì mục đích, ý nghĩa của chương trình này. Nhiều bạn trẻ tâm sự rằng đã từng viết thư gửi các nhà xuất bản, công ty sách về việc phải có chương trình review nhưng không nhận được bất cứ hồi âm nào. Một số bạn trẻ cũng rất háo hức muốn tham gia nhưng chưa biết bắt đầu từ đâu? Chính vì vậy, chúng tôi xin chia sẻ một vài ý tưởng để các nhà nghiên cứu trẻ có thể tham gia theo một số nguyên tắc nhất định sau đây:

Tâm thế và điều kiện:

-    Bạn có chắc chắn rằng mình thật sự vô tư, khách quan trong việc bình luận một cuốn sách, hay một công trình nghiên cứu? Tâm thế này quyết định cách nhìn của bạn về một cuốn sách và người đọc cũng sẽ nhận ra bài review tính khách quan của người bình sách. Độc giả sẽ nhận ra bạn đang tôn vinh, ca ngợi dựa vào các mối thân tình hay việc bình luận khách quan. Người đọc cũng có thể phát hiện ra bạn đang mang thiên kiến cá nhân về đời tư tác giả vào việc bình luận một tác phẩm. Vì vậy, trong vai trò của người điểm luận, đối tượng làm việc của bạn chính là văn bản, chứ không phải những nhân tố bên ngoài văn bản, như nguồn gốc, thân thích của tác giả. Đương nhiên, trong vài trường hợp, người bình luận cũng có thể kết nối hồ sơ chuyên môn của tác giả đối với nội dung chuyên môn của cuốn sách. Chính vì vậy, bạn không thể mang đời tư cá nhân của tác giả ra để phê phán thay cho những luận điểm chính yếu trong tác phẩm.

Việc phê phán phải dựa vào các luận cứ và cách thức lập luận của tác giả trong tác phẩm chứ không phải là những cảm nhận cá nhân. Một bài điểm sách hay là một bài mà tác giả  có một góc nhìn độc đáo về công trình. Một trong những phần quan trọng của điểm sách là “đối thoại” với những ý tưởng của cuốn sách, đặt vấn đề cho những nội dung (có thể là một dạng phản biện) 
- Ths. Lê Mình Tiến

-    Bạn có thực sự am hiểu lĩnh vực chuyên môn mà cuốn sách bạn dự định điểm luận hay không? Điều này nhắc nhở bạn về tính giới hạn của bản thân khi tiến hành bình luận chuyên môn các tác phẩm khoa học. Chính vì vậy, việc lựa chọn cuốn sách cho việc điểm sách cũng là công việc khá quan trọng.

Một vài gợi ý cho việc chọn sách:

  • Thuộc lĩnh vực quan tâm của bạn

  • Chủ đề mà bạn đã có kiến thức nền

  • Thuộc các nhà xuất bản có uy tín

  • Cuốn sách mà bạn đã đọc chứ không phải cuốn sách mà bạn mong tác giả xuất bản.

- Bạn phải đảm bảo rằng bạn đã đọc toàn bộ cuốn sách hay công trình nghiên cứu mà bạn điểm luận.  Bạn không thể đọc lướt rồi “chộp” vài ý tưởng rồi từ đó bạn đào sâu vào khía cạnh đó để phê phán tác giả. Nội dung cuốn sách thường có tính cấu trúc giữa các phần và mỗi phần có mỗi liên hệ với nhau. Bạn có thể phê phán tác giả về tính logic, cấu trúc nội dung, nhưng không thể tách một ý tưởng nào đó ra khỏi tổng thể của một công trình để phê phán. Nếu bạn chưa đọc toàn bộ cuốn sách thì một lời khuyên chân thành là bạn không nên làm công việc bình sách. Bởi những những nhận định của bạn sẽ phiến diện và là cái cớ cho người khác phê phán lại chính bài phê bình của bạn. Tuy nhiên, một bài điểm sách thường chỉ có 1.000 từ nên người đọc chỉ phải và buộc phải tìm ra những nội dung đáng chú ý nhất để viết mà thôi. Đây cũng là một thách thức của người viết điểm luận để làm sao tìm ra được những ý tưởng trọng tâm trong cuốn sách để bình luận mà không bị xem là phiến diện.

Điểm luận và cách thức viết phê phán.

Điểm luận là việc điểm lại các quan điểm chính yếu của tác giả trong tác phẩm. Vì vậy, bài viết điểm luận không thể dừng lại ở mức liệt kê mô tả, thông thường trong bài điểm luận cần phải có những phần cụ thể như sau: 

1. Giới thiệu,

2. Mô tả,

3. Phân tích

4. Đánh giá

Bạn phải cung cấp các thông tin cơ bản về cuốn sách cho người đọc hiểu về tác phẩm mà bạn dự định điểm luận (tác phẩm, tác giả, nhà xuất bản, năm xuất bản,…). Mô tả vắn tắt về tác phẩm để cung cấp bức tranh tổng thể về nội dung, lý thuyết, phương pháp luận của công trình cho người đọc chuẩn bị tâm thế đọc tiếp các phần theo luận phía sau. Bên cạnh đó, bạn phải đặt tác phẩm trong bối cảnh thể loại trong và ngoài nước, để đánh giá được các điểm mới và độc đáo nào so với các công trình tương tự? Những luận điểm của tác giả đưa ra có đảm bảo tính khoa học, và các luận cứ có đủ sức chống đỡ không? Khi đánh giá, phê phán một luận điểm nào đó thì cần phải thật cụ thể, có chú thích số trang trong tác phẩm (tránh nói chung chung), hoặc bạn sử dụng các công trình khác để làm bệ đỡ hay luận cứ để phản bác các luận điểm của tác giả thì bạn cũng phải tuân thủ các nguyên tắc trích dẫn khoa học.

Phê phán không có nghĩa là chê bai 

-    Tác giả của tác phẩm sẽ hàm ơn bạn nếu như bạn chỉ ra được những ưu điểm, thú vị cần triển khai thêm và những hạn chế cần khắc phục. Chính vì vậy, việc phê phán phải mang đầy đủ cả hai chiều kích trên với tinh thần thực sự vô tư, khách quan. Trước tiên, bạn cần phải phát hiện các luận điểm chính yếu của tác giả trong mối tương quan với các cứ liệu mà tác giả cung cấp. Liệu rằng các cứ liệu có đủ mạnh để chống đỡ cho luận điểm của tác giả đưa ra trong công trình hay không? Các lập luận, tranh biện của tác giả đảm bảo được các nguyên tắc lập luận logic hay không? Tác giả có sử dụng các hình thức ngụy biện trong lập luận hay không?

-    Để việc phê phán của bạn không gây ra cú sốc cho tác giả và độc giả, thì việc sử dụng ngôn từ trong việc đánh giá phải hết sức thận trọng. Thông thường người có kinh nghiệm trong vai trò phản biện họ thường dùng các câu giả định không có thực để đưa ra lời nhận xét, phê phán, chẳng hạn như:

o    Bài viết này ắt sẽ thuyết phục hơn nếu tác giả có liên hệ tới những phát hiện của công trình nghiên cứu trước về chủ đề này.
o    Bài viết sẽ trở nên tốt hơn nếu những tác giả tinh lọc những điểm chính vào trong một bảng.
o    Bài viết của bạn sẽ trở nên mạnh mẽ hơn nếu bạn tập hợp thêm một vài thông tin.
o    Bài viết sẽ trở nên hữu ích nếu những tác giả cung cấp thông tin về...

-    Bạn cũng cần phải đảm bảo việc phê phán tác phẩm cần có quan điểm ôn hòa, tiết chế. Điều này cần được cụ thể hóa trong cách dùng các cụm từ giảm nhẹ, chẳng hạn như:

o    Những từ điều kiện: có thể, có lẽ
o    Khoảng cách: dường như, có vẻ
o    Phổ quát hóa nhẹ nhàng: dường như, có lẽ, có khuynh hướng
o    Giới hạn chủ thể: nhiều, phần lớn, một vài, phần nhiều.
o    Thêm vào những ngoại lệ: ngoại trừ
o    Những động từ yếu 
o    Kết hợp những phẩm chất

Lưu ý: tránh quy gán quá mức

Tóm lại, việc bình sách là một hoạt động khoa học, đòi hỏi sự khách quan vô tư của người bình sách. Lao động của người bình sách  cũng đòi hỏi sự nghiêm túc, lý tính không khác gì các hoạt động công bố khoa học khác. Chúng tôi hi vọng với vài chia sẻ nhỏ này sẽ giúp cho các bạn trẻ một vài cơ sở để bắt tay vào việc bình sách, đặc biệt là sách khoa học.

Nguyễn Đức Lộc