Nghi lễ kép trong hôn nhân – Nghi lễ, chuẩn mực và tính linh hoạt trong đời sống đạo ở vùng Công giáo Hố Nai, Đồng Nai [Phần hai]

Xem thêm: Nghi lễ, chuẩn mực và tính linh hoạt trong đời sống đạo ở vùng Công giáo Hố Nai, Đồng Nai – NGUYỄN ĐỨC LỘC[Phần một]

Những nghi lễ kép

Khảo tả hầu hết các lễ nghi theo chu trình đời người của người Công giáo ở Hố Nai, bản thân người viết bài này cảm nhận có sự gắn kết chặt chẽ giữa các nghi lễ của người Công giáo với ngôi thánh đường xứ đạo của họ. Tuy thế, với tư cách một người sống trong cộng đồng thời gian khá dài, tôi thực sự bị gây chú ý bởi hai nghi lễ hôn lễ, tang ma. Hai nghi lễ này được vận hành song hành giữa những nghi thức Công giáo và các nghi thức của tín ngưỡng dân gian mà tôi tạm gọi là những nghi lễ kép. Bởi những người giáo dân ở đây ngoài chấp hành những nghi thức theo đúng chuẩn của Công giáo thì nghi lễ tại gia đình cũng được các thành viên trong cộng đồng quan tâm và thực hiện nghiêm túc với những chuẩn mực riêng của chúng. Một điều thú vị khác nữa là sự gắn kết giữa các bí tích Công giáo và các nghi thức tại gia được những người giáo dân nơi đây kết hợp một cách nhuần nhuyễn. Điều đó phản ánh sự tồn tại hai giá trị song hành là giá trị Công giáo và văn hóa truyền thống Việt Nam đã tạo lên tính bản sắc của trong nghi lễ của người Việt Nam. Đối với người Công giáo, từ khi sinh ra cho đến khi chết đi mỗi người phải lãnh nhận 6 bí tích trong 7 bí tích Công giáo. Những bí tích này được chia đều theo những giai đoạn của một đời người. Còn đối với người Việt Nam cũng có những nghi lễ truyền thống của dân tộc. Chính vì vậy người Công giáo Việt Nam trong hành trình đời sống tâm linh của mình, có những nghi lễ họ vẫn thực hành 2 nghi lễ trong một cùng một giai đoạn. Trong bài viết này, tôi quan tâm đến những nghi lễ kép là Hôn lễ và Tang lễ.

Hôn lễ

Đối với người Công giáo Hố Nai, đến tuổi trưởng thành và đã hoàn thành các cấp học giáo lý, các thanh niên, thanh nữ (khoảng độ tuổi 18 – 19) phải tham dự một lớp giáo lý hôn nhân dành cho các bạn trẻ tiền hôn nhân. Nội dung thường xoay quanh các vấn đề: Đặc tính hôn nhân Công giáo, trách nhiệm của cha mẹ trong việc giáo dục con cái, tâm lý hạnh phúc gia đình và vấn đề sinh sản. Phụ trách các lớp giáo lý này thường do các linh mục hoặc các tu sĩ, riêng về phần vấn đề sinh sản thì các giáo xứ thường mời các bác sỹ chuyên ngành người công giáo đến truyền đạt. Bởi theo một linh mục ở Hố Nai cho rằng “Việc kế hoạch hóa gia đình là việc tốt, nhưng đối với nhà đạo phải áp dụng các biện pháp tránh thai tự nhiên để tránh có thai, không sử dụng biện pháp tránh thai nhân tạo”. Chính vì thế, theo họ chỉ có các chuyên gia người Công giáo mới giúp các bạn trẻ hiểu được các vấn đề này một cách dễ dàng. Sau khóa học các học viên được cấp một giấy chứng nhận đã hoàn tất giáo lý hôn nhân, một trong những tiêu chuẩn để các linh mục chánh xứ xem xét chấp thuận cho đôi bạn trẻ về mặt đạo. Khi các bạn trẻ muốn tiến tới hôn nhân thì cả hai phải trình các giấy tờ đã hoàn tất các lớp giáo lý các cấp, đối với người không cùng đạo phải gia nhập hoặc nếu muốn giữ đạo riêng của mỗi người thì phải được sự chấp thuận của Đức giám mục giáo phận.

Chính vì thế, tiêu chuẩn chọn bạn đời cho mình hoặc chấp thuận con cái mình lập gia đình với người đồng đạo của người công giáo Hố Nai được đặt lên hàng đầu hoặc chí ít là người đó phải theo đạo Công giáo.

Có thể thấy yếu tố quan trọng nhất của các gia đình Công giáo là người đồng đạo và các yếu tố khác thì tuỳ thuộc vào sự lựa chọn của con cái. Bởi theo những người lớn tuổi ở đây cho biết  là họ “sợ đời sống hôn nhân của con cái họ tan vỡ vì không cùng tôn giáo và con cháu sau này mất đạo”. Ngoài ra còn phải kể đến các luật buộc của người Công giáo rất nghiêm ngặt. Nếu ai lập gia đình với người khác đạo mà không có sự chấp thuận của giáo hội (Đức Giám mục) coi như là rối đạo, có thể bị cách “phép thông công” và nếu ai đi dự đám cưới đó cũng bị chịu hình phạt tương tự. Mặc dù ngày nay giáo luật cho phép người Công giáo được kết hôn với người khác tôn giáo theo nguyên tắc đạo ai người đó giữ. Nhưng việc này vẫn bị xem là điều “cấm kỵ” đối với người dân Hố Nai.

Nếu mà đúng là trường hợp là đạo ai người nấy giữ, không có mấy người đi đám cưới con mình đâu. Nhiều khi ruột thịt người ta cũng không tới với mình chứ đừng nói là người ngoài. Mặc dù trong giáo luật thì không cấm việc này. Nhưng người ta vẫn sợ. Thứ nhất là sợ tai tiếng của dòng tộc, cái thứ hai là yếu tố tâm linh của mình. Sợ nhất là cái tâm linh…Bây giờ tôn trọng tình yêu của con cái nên cũng du di chứ ngày xưa thì nghiêm cấm đấy. Ngày xưa nếu có một người con lấy người khác đạo mà đạo ai người nấy giữ là coi như cha mẹ mất hết. Coi như chết cũng không được chôn trong đất thánh (Bà Uyên, 58 tuổi, giáo xứ Lai Ổn, Hố Nai, có con trai lấy vợ là người theo Công giáo).

Chính vì thế, ở Hố Nai trước khi lễ cưới được tổ chức, linh mục coi sóc giáo xứ đã nhận tin từ nhà gái và nhà trai thông báo về tình trạng hôn nhân của con cái của họ. Linh mục hoặc người thừa hành sẽ rao tin này 3 tuần trong các thánh lễ ngày Chúa nhật để mọi người trong giáo xứ biết và phát hiện xem cô dâu chú rể tương lai có ai phạm ngăn trở như đã có vợ (hoặc chồng) mà đi bước nữa, kết hôn với người ngoại đạo…Nếu không có ai tố giác vì sự ngăn trở gì thì hôn phối sẽ được tổ chức trang trọng tại nhà thờ. Có một số trường hợp, tuy cô dâu chú rể chưa lập gia đình và đồng đạo nhưng có quan hệ trước hôn nhân mà bị tố giác thì phải chịu hình phạt không được làm phép hôn phối trong nhà thờ mà chỉ có 2 người làm phép giao trong phòng áo, dưới sự chứng kiến của linh mục. Còn đôi bạn trẻ nào đã lỡ “ăn cơm trước kẻng” mà muốn làm như các đám khác thì phải ra trước cộng đoàn của giáo xứ xin lỗi thì vẫn được xem xét làm lễ cưới trong nhà thờ như các đôi khác. Qua theo xác nhận của linh mục coi sóc giáo xứ Ngô Xá cũng đã có hai đôi ra trước cộng đoàn để xin lỗi. Theo các linh mục ở Hố Nai, mục đích của các hình phạt này cũng chỉ nhằm ngăn chặn cái xấu và cho các bạn trẻ có ý thức hơn trong đời sống hôn nhân gia đình.

Bởi Bí tích Hôn phối là dấu chỉ cho đôi hôn nhân, thể hiện sự giao ước vĩnh viễn giữa một người nam và một người nữ trong đời sống xã hội. Hôn nhân Công giáo đảm bảo cuộc sống vợ chồng, “bất khả phân ly” là đặc tính của hôn nhân Công giáo. Vì thế bất luận vì lý do nào, hôn nhân công giáo đều khước từ ly hôn, không thể tháo gỡ được. Người Công giáo có những nguyên tắc riêng mà dường như nguyên tắc này trở thành giáo luật “bất di bất dịch”, chủ yếu dựa vào hai đặc tính đơn hôn (chuyên nhất) và vĩnh viễn (bất khả phân ly) làm cơ sở.

Đặc tính Đơn hôn là hôn nhân giữa chỉ một người nam và một người nữ. Hôn nhân công giáo là duy nhất, trung tín, không chia sẻ. Người nam không thể là chồng của người nữ nào ngoài vợ mình và ngược lại người nữ cũng vậy, hay nói theo người xưa là “nhất phu, nhất phụ”. Đặc tính đơn hôn này loại trừ hình thức đa thê.

Đặc tính Vĩnh viễn là sự ràng buộc giữa hai người nam nữ chung sống với nhau đã kết hôn hợp pháp và thành sự cho đến chết, họ phải chung thủy với nhau cho đến trọn đời. Không ai có thể tháo cởi sợi dây hôn nhân đó cho dù có sự đồng tình của cả hai vợ chồng hay bất cứ quyền lực tôn giáo hoặc dân sự. Đặc tính này loại trừ khả năng ly dị. Nghi lễ bí tích hôn phối cho thấy: không phải linh mục ký kết giao ước hôn nhân cho hai người, mà chính hai người ký kết khi trao đổi với nhau lời ưng thuận của mình. Họ cử hành bí tích cho nhau trước mặt linh mục đại diện cho giáo hội và trước mặt các nhân chứng, đại diện cho xã hội.

Mặc dù hành động nhân danh đức Kitô nhưng đôi hôn nhân không hề bị ép buộc. Họ hoàn toàn tự do và ý thức về trách nhiệm của mình. Tự do kết hợp với nhau và chu toàn với trách nhiệm của gia đình, đó là những điều kiện giáo hội đòi buộc đôi hôn nhân phải tự nguyện trong bí tích Hôn nhân.

Khi bước vào nhà thờ, cô dâu chú rể mới chỉ là những người đính hôn nhưng sau khi hai người trao đổi lời ưng thuận, đeo nhẫn cưới cho nhau và cuối cùng thì ký tên vào sổ hôn phối của giáo xứ thì họ đã chính thức thành vợ, thành chồng của nhau và không có gì tháo buộc được giao ước của hai người.

Chính vì vậy hôn nhân của người Công giáo Hố Nai được quy định rất nghiêm ngặt. Đôi thanh niên nam nữ muốn được các linh mục cử hành phép bí tích hôn phối phải hoàn thành các điều kiện sau:

  • Về giáo lý: Cả hai người nam, nữ muốn kết hôn phải hoàn thành các chương trình giáo lý và có giấy chứng nhậng tốt nghiệp giáo lý Hồng Ân, giáo lý hôn nhân Công giáo, giáo lý theo chủ đề mục vụ hàng năm. Nếu ai đi làm ăn xa không ở thường xuyên tại giáo xứ để học và thi giáo lý theo định kỳ hằng năm thì phải thi “trả nợ”. Nếu một trong hai người là tân tòng (người xin mới xin nhập đạo) thì phải học giáo lý tân tòng ít nhất là 06 tháng.
  • Về kinh nguyện: sau khi hoàn thành các thủ tục về giáo lý, đôi bạn trẻ phải vào nhà xứ gặp linh mục xin khảo kinh, thường là các kinh Đức Chúa Thánh Thần, kinh Tin, kinh Cậy, kinh Mến, kinh Ăn năm tội, kinh 10 điều răn, kinh 6 điều răn… Sau khi đọc thuộc các kinh nguyện cơ bản hàng ngày, hai người mới được linh mục hướng dẫn làm các thủ tục đăng ký kết hôn theo nghi thức Công giáo.
  • Về thủ tục: nếu người nam và người nữ đều là người trong cùng một giáo xứ thì hai đương sự cùng cha hoặc mẹ mỗi bên vào nhà xứ làm thủ tục trình rao hôn phối. Nếu một trong hai người ở giáo xứ khác thì mỗi bên vào trình linh mục sở tại xin đăng ký kết hôn và xin giấy giới thiệu về bên linh mục phụ trách giáo xứ bên còn lại để trình rao và nhận giấy điều tra về tình hình hôn phối. Khi việc điều tra hôn phối bằng cách thông báo chính thức tại nhà thờ vào 2 ngày Chủ nhật liên tiếp hoàn tất, hai người nam, nữ mới vào nhà xứ xin làm trình tờ đăng ký kết hôn. Sau đó, bên nhà trai phải trình giấy điều tra hôn phối, giấy rao hôn phối, tờ khai đăng ký kết hôn trình cho linh mục bên nữ để xác định ngày giờ tổ chức lễ cưới. Ngoài việc điều tra tình trạng hôn nhân, rao hôn phối công khai tại nhà thờ nơi hai người cư trú, đôi bạn trẻ khi điền vào tờ khai đăng ký kết hôn Công giáo phải đặt tay trên Kinh Thánh mà thề sẽ nói sự thật như: “Con là….A (tên thánh, họ và tên), con đặt tay trên Sách Thánh, con thề nói sự thật và sự thật mà thôi. Nhân danh Chúa Cha và Chúa Con và Chúa Thánh Thần. Amen”. Việc thực hiện lời thề này nhằm khẳng định hai đương sự còn độc thân, hiện không chung sống với ai hoặc có chung sống với nhau trước hôn nhân không?… Sau đó, hai đương sự xưng tội và tập các nghi thức hôn phối cho ngày lễ chính thức tại nhà thờ.

Như vậy, chúng ta thấy thủ tục hôn nhân Công giáo rất nghiêm ngặt, nhiều đôi tân hôn không dám đặt tiệc hay mời thiệp nếu như chưa hoàn tất các thủ tục hôn nhân Công giáo. Ai không hoàn thành các thủ tục trên mà tiến hành đăng ký kết hôn theo luật pháp và chung sống với nhau thì xem như bị “ngăn trở” về mặt đạo. Hôn nhân của hai người không được giáo hội và cộng đồng công nhận. Trong khi đó tại một làng gốc của nhóm cư dân này, thuộc giáo xứ Lai Ổn, xã An Lễ, Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình thì thủ tục làm cưới khá đơn giản: đôi trai gái chỉ cần thuộc kinh đọc thường ngày và có qua lớp giáo lý hôn nhân là được linh mục làm lễ hôn phối. Một số trường hợp khá thú vị là một số thanh niên đã “lách luật”  bằng cách lấy cớ làm việc ở xa để xin phép học giáo lý nơi khác về nộp giấy chứng nhận giáo lý cho linh mục quản xứ tại Hố Nai vì thủ tục các nơi khác “nhẹ nhàng” hơn.

Như thế, người Công giáo Hố Nai vừa chấp hành nghiêm các thủ tục của hôn nhân bên đạo nhưng đồng thời vẫn tuân thủ đúng các nghi lễ, thủ tục theo truyền thống dân tộc. Bởi theo truyền thống, hôn nhân là một trong những lễ quan trọng của gia lễ của người Việt Nam. Vì vậy, người Công giáo Hố Nai ngày nay vẫn còn lưu giữ các tục lệ truyền thống và chỉ thêm những yếu tố mới của Công giáo vào cho phong phú và thích hợp với lễ nghi hôn nhân Công giáo.

Thủ tục hôn nhân người Công giáo không khác là bao với tục hôn nhân của người Việt như: lễ hỏi, lễ xin cưới , lễ cưới… có khác chăng là người Công giáo đặt nghi lễ hôn nhân tại nhà thờ lên hàng đầu vì đây là nơi diễn ra giao ước vĩnh viễn giữa hai người nam và nữ. Tuy nhiên, nghi thức tại gia đình hai họ cũng được người giáo dân quan tâm một cách đặc biệt.

Theo ý nghĩa của tục lệ xưa của người Việt. Nghi thức hôn nhân của cô dâu, chú rể có một ý nghĩa đặc biệt bao gồm ba lễ: Gia tiên, Mừng cha mẹ, Tơ hồng.

Tuy nhiên, do ảnh hưởng yếu tố tôn giáo nên cũng có một số biến đổi với nghi thức xưa và thứ tự các lễ kể trên cũng thay đổi cho phù hợp  như :

– Nghi thức Tạ ơn Chúa: Theo quan niệm của người Công giáo thì Thiên Chúa là người sinh ra ông bà, tổ tiên. Và việc hôn nhân của hai người nam và nữ cũng do sự sắp đặt của Thiên Chúa. Vì vậy trước khi vào phần lễ gia tiên theo phong tục thì người ta đọc kinh, hát ca tụng, tạ ơn Chúa. Có thể nói, người Việt Công giáo đã khéo léo biến lễ Tơ Hồng thành lễ Tạ ơn Chúa, bởi người Công giáo cho rằng Thiên Chúa mới thực sự là người Chủ nhân duyên.

– Kính nhớ tổ tiên: Lễ gia tiên là lễ lạy bàn thờ ra mắt ông bà, cha mẹ trong ngày cưới. Người Việt Nam tin rằng dù có thác đi người quá cố vẫn hiện diện trong gia đình sống cùng con cái, cháu chắt. Cho nên, trong ngày cưới cô dâu chú rể được hướng dẫn tới bàn thờ tổ tiên (thường là đặt di ảnh, hoa nến, gia phả…) lạy 4 lạy rưỡi để ra mắt các anh linh trong gia tộc rồi cắm hương tỏ lòng hiếu kính với tổ tiên.

– Lễ mừng cha mẹ: Sau lễ gia tiên cô dâu chú rể phải làm lễ mừng cha mẹ và các bậc bề trên như ông bà, cụ kị… nếu các vị này còn sống. Cô dâu, chú rể mừng cha mẹ hai bên nội, ngoại để tạ ơn sinh thành dưỡng dục và gầy dựng gia đình cho mình. Trong dịp này thường là cha mẹ cho tiền hay vàng bạc quý cho cô dâu, chú rể.

Trong nhiều thế kỷ người Công giáo việt Nam rất muốn cử hành nghi lễ Gia tiên để tỏ lòng hiếu đạo với tổ tiên, dân tộc nhưng do những điều luật khắc khe đã không cho phép họ cử hành. Mãi cho đến ngày 14. 11. 1964 (sau Cộng đồng Vatican II), Hội đồng giám mục Việt Nam xác định: Xá lạy, thắp nhang… trước bàn thờ tổ tiên (trước linh cữu) không phải là hành động thờ phượng mà là cử chỉ tỏ lòng tôn kính. Từ đó lễ gia tiên được dần dần tổ chức trong các gia đình Công giáo. Bàn thờ gia tiên được đặt dưới bàn thờ Chúa. Họ cũng làm lễ mừng cha mẹ như người xưa.

PGS.TS. Nguyễn Đức Lộc – ĐH KHXH&NV TP.HCM

Chia sẻ bài viết này

Related Articles

Leave a Reply

VIỆN SOCIAL LIFE
Địa chỉ: lầu 2, Saigonuicom Building, 190B, Trần Quang Khải, Quận 1, TP.HCM
Điện thoại: 0983-634-482
Email: sociallife.study@gmail.com RSS Bài viết · RSS Bình luận
học NVivo, NVivo | Liên kết: Mua thuốc dài mi Careprost Ấn Độ
Website đang chạy thử nghiệm và chờ giấy phép Trang thông tin tổng hợp.
Powered by WordPress · Designed by Theme Junkie