Không tưởng và phản không tưởng trong văn học [Phần hai]

Nói chung một tiểu thuyết không tưởng hay rộng hơn, một cái khung không tưởng của tâm trí, hay một phương pháp phân tích, chỉ xuất hiện như kết quả của một thời kỳ tồi tệ. Cứ nghĩ mà xem. Nếu mọi việc như ý muốn, cần gì phải nghĩ để tạo ra cách cải tiến nó? Liệu cái hoàn thiện có thể hoàn thiện thêm được không? Một trải nghiệm những thời kỳ tồi tệ tạo ra những cái nhìn về tương lai trong đó cái xấu cái ác trong xã hội được loại bỏ, thay thế hoặc chuyển hóa, thường vì lợi ích của cả loài người. Trong quá khứ nó đã như vậy, nó đã như vậy với một chính khách Anh Thomas More (1478-1535). Năm 1516, More hoàn thành tác phẩm quan trọng nhất của ông, ‘Không tưởng’ (Utopia), viết bằng tiếng Latinh, sau đó được xuất bản bằng tiếng Anh năm 1556, More miêu tả nước Anh mà ông bắt đầu hoài nghi, và một hòn đảo có tên Utopia (không tưởng) nơi mà tất cả những tệ nạn xã hội mà ông nhận thấy ở nước Anh đều được chuyển hóa. More quan sát một nước Anh trong đó sự giàu có và lợi ích cá nhân có ý nghĩa hơn lòng mộ đạo Cơ đốc, hay lòng từ thiện. Trong Utopia ông viết:

Phải chăng đây không phải là một hạnh phúc bất công và độc ác, nó cho những người cao sang quyền quý, như người ta thường gọi, quyền thừa kế và phần thưởng, và các thợ kim hoàn, những người như thế, nếu không phải là bọn người lười biếng vô tích sự thì cũng là bọn bợ đỡ và những kẻ bày ra những trò vui vô vị; còn về những dân cày nghèo khó, những thợ mỏ, lao công, phu xe, thợ rèn, thợ mộc, không có họ không cộng đồng dân cư nào có thể tiếp tục tồn tại, thì sao? Nhưng sau khi nó đã lấy đi những năm tuổi trẻ và sức lực cường tráng của những người lao động, cuối cùng khi họ bị tuổi già đè nặng và ốm yếu, trở nên nghèo khó túng quẫn, bần cùng, thiếu thốn mọi thứ, nó quên đi nhiều đau đớn của họ, nó không nhớ đến những khoản tiền trợ cấp cho họ, bỏ mặc họ, một cách độc ác nhất, với cái chết khốn khổ của họ. Vậy mà ngoài điều này ra, những kẻ giàu có không chỉ là những kẻ gian lận mờ ám, mà chúng còn dựa theo luật chung để giật ra khỏi miệng người nghèo và vồ lấy một phần miếng ăn hàng ngày của họ. Như vậy trong khi trước sự đền bù bất công đối với những đau khổ của họ vốn đã làm lợi cho hạnh phúc chung, nay họ phải làm điều sai trái, và cư xử độc ác nhân danh lẽ công bằng, vâng, và làm điều đó bằng sức mạnh của luật pháp. Như vậy khi tôi xem xét và cân nhắc trong đầu mình tất cả cộng đồng này, ngày nay nơi nơi đều phát đạt thịnh vượng, cầu Chúa phù hộ cho tôi, tôi chẳng thấy gì ngoài âm mưu của bọn giàu có đang kiếm chác của cải dưới danh nghĩa cộng đồng.

Chính Sir Thomas More là người đã đưa từ ‘không tưởng’ (utopia) và ‘người không tưởng’ (utopian ) vào kho từ vựng của ngôn ngữ hiện đại. Từ ‘không tưởng’ trong tay Thomas More thật sự là một trò chơi chữ. Trong tiếng Hy lạp từ “topo” có nghĩa là “chỗ”. Nhưng tiếp đầu ngữ “ou” hay “eu” sang tiếng Anh biến thành “u” có nghĩa kép: “ou” nghĩa là “không” và “eu” nghĩa là tốt. Nói cách khác, “utopia” có nghĩa là “nơi chốn tốt”, nó nói lên một cách nhìn thế giới mà mọi tệ đoan xã hội đã bị xóa bỏ. Nhưng vốn là một tác phẩm hư cấu – mặc dầu cuốn sách của More dựa một phần trên những thông tin do Amerigo Vespucci (1451-1512) cung cấp – utopia cũng lại có nghĩa là “không nơi nào”.

Gần bốn trăm năm sau khi Thomas More viết Utopia, các tác giả Anh và Mỹ vẫn đang vật lộn với những quan điểm riêng của mình về một nền cộng hòa hoàn hảo. Năm 1891, nhà xã hội chủ nghĩa và họa sĩ thiết kế người Anh William Morris (1834-1896), đã sáng tạo ra tác phẩm hư cấu nổi tiếng nhất của ông mang tên “Những tin tức từ không nơi nào”. Trong trí óc Morris, xã hội tương lai sẽ không cần có chính phủ. Nghị viện sẽ không phải là chỗ ngồi của chính phủ mà sẽ là kho chứa phân người. Gần hai mươi năm trước đó, nhà văn và họa sĩ Anh Samuel Butler (1835-1902) đã viết cuốn Erewhon một cuốn sách châm biếm trong đó mọi phong tục tập quán đều ngược đời. Tội ác được đối xử như bệnh tật và bệnh tật như tội ác. Và sau đó có nhà văn Mỹ Edward Bellamy (1850-1898), cuốn tiểu thuyết của ông ‘Ngoái lại’ viết năm 1888, ngày nay được coi là tác phẩm cổ điển về không tưởng, trong đó một người đàn ông ngủ một giấc và tỉnh dậy sau một trăm năm trong tương lai.

Nhưng nói đến văn học không tưởng thế kỷ mười chín không thể không nhắc đến tác phẩm kinh điển của H. G. Well’s (1866-1946), cuốn ‘Cỗ máy thời gian’. Và nếu chúng ta nhìn ngược trở lại năm 1623, về một tác phẩm của nhà triết học Ý Tommaso Campanella (1568-1639), một người dị giáo bị quản thúc 27 năm ở Naples và sau đó rơi vào cảnh đau khổ cùng cực, đã xuất bản cuốn sách hư cấu không tưởng ‘Thành phố mặt trời’ (The City of the Sun).

Morris, Campanella, More, Bellamy, và Wells chỉ là số ít những đại biểu của tinh thần không tưởng trong tư tưởng châu Âu. Nhưng tác phẩm không tưởng đầu tiên có lẽ của Plato, học trò của Socrates và thầy của Aristotle. Cuốn Cộng hòa của Plato vĩnh viễn được coi là tác phẩm không tưởng đầu tiên trong lịch sử. Mặc dầu cuộc đối thoại này thật ra liên quan đến giáo dục hay văn hóa đòi hỏi tạo ra một xã hội hoàn hảo, nhưng trong nội dung của nó có đủ tinh thần không tưởng để được coi như một đại diện của khuôn khổ tư duy không tưởng.

Tất cả những tác phẩm không tưởng này có một điểm chung, chúng được viết ra trong thời kỳ xã hội suy tàn. Chẳng hạn Plato viết vào thời kỳ nền dân chủ trực tiếp của Hy lạp đã trở nên lỗi thời. Thời đại Cổ điển ở Hy Lạp đã kết thúc, một thời đại mới bắt đầu bằng một cuộc chiến tranh và chấm dứt bằng một cuộc chiến tranh khác. Athens không còn là trung tâm của nền văn minh cổ Hy Lạp nữa, và đã bị người Sparte đánh bại. Người Hy lạp có giáo dục bắt đầu nghi ngờ liệu chỉ riêng đức hạnh không thôi có đủ làm nên một cuộc sống tốt đẹp hay không? Hơn nữa, làm sao người ta có thể ca ngợi thành bang Athens và nền dân chủ trực tiếp của nó, khi mà chính nền dân chủ trực tiếp này đã kết án tử hình Socrates – người Athens đức độ nhất. Và Sir Thomas Moore, nạn nhân của căng thẳng tâm lý trong đời tư, và những căng thẳng chính trị trong đời công, đã không còn có thể hòa giải được hai đời sống ấy.

Sự hòa giải được cố gắng thực hiện trong cuốn sách của ông, cuốn Utopia, nhưng kết quả cuối cùng của nó có lẽ chỉ đến trong vụ án của ông và ông bị chặt đầu bởi tay đao phủ của người bạn tốt của ông, Vua Henry VIII.

Hay như Campanella, nạn nhân dị giáo bị trừng phạt, bị giam hãm trong một đời sống khổ nhục cả về thể xác lẫn tinh thần, không có gì đáng ngạc nhiên rằng ông đã viết ra một tác phẩm không tưởng đầy ánh sáng rực rỡ. Sau hết, ông đã chịu 27 năm trong tù. Và Morris, Bellamy và Butler – tất cả đã viết những tác phẩm hư cấu không tưởng của họ vào thời gian chủ nghĩa vật chất thô bỉ và quan hệ tiền trao cháo múc dường như đã khuất phục và chi phối loài người. Đối với các nhà văn Anh Morris và Butler, các vấn đề mà họ nhận dạng ở xã hội Anh tập trung vào thất bại của nền văn hóa thời Victoria trong cuộc chiến chống chủ nghĩa duy vật mà nền văn hóa này đã sinh ra và duy trì. Một nền kinh tế chính trị tự do ‘laissez faire’ [ii] đã không mang lại những gì hứa hẹn. Thật ra sự giàu có của dân tộc về thực chất đã tăng lên, nhưng đại bộ phận dân chúng, “những người cùng khổ” như người ta thường gọi, vẫn còn sống trong những điều kiện xã hội kinh khủng. Với Bellamy hoàn cảnh có hơi khác một chút. Ông đã phát hiện ra rằng giấc mơ lớn của nền cộng hòa Hoa Kỳ đã không mang lại điều nó hứa hẹn về sự cải thiện chậm nhưng chắc. Hơn một trăm năm sau khi khai sinh ra nền cộng hòa, chủ nghĩa vật chất, quan hệ tiền trao cháo múc, lừa đảo và tham nhũng đã trở thành trung tâm của một xã hội được coi là xây dựng trên hai cột trụ là nghĩa vụ công dân và đạo đức cộng hòa.

Kinh nghiệm của tất cả các nhà văn này làm hình thành những tưởng tượng và cái nhìn không tưởng của họ. Dù hão huyền hay không, họ đã đưa ra những hứa hẹn về một thế giới tốt đẹp hơn. Bởi vậy họ đòi hỏi một thế giới với những chính phủ mạnh, hay một thế giới không có chính phủ nào cả. Có những không tưởng trong đó sự giàu có được chia đều cũng như những không tưởng trong đó sự giàu có bị thủ tiêu hoàn toàn. Và có những không tưởng trong đó có Thượng đế là người hòa giải, cũng nhiều như những không tưởng trong đó không có chỗ cho Thượng đế hay bất kỳ loại thánh thần nào.

Các nhà không tưởng viết những hư cấu lãng mạn, tôi cho rằng đó là từ thích hợp nhất để mô tả họ. Kinh nghiệm của họ làm hình thành những thiên hướng của họ và những khao khát của họ. Hóa ra những tác phẩm này được viết vào những thời gian – bên trong một kinh nghiệm – trong đó xã hội dường như đang mất đi nền tảng của nó, hơn là đang tiến tới một mục tiêu cao hơn. Đối với Plato, đó là việc nhận ra đức hạnh vốn là cái đã làm cho Athens trở nên một thành bang tuyệt vời đã không cứu nổi thành bang này nữa. Đối với Thomas More, đó là sự kiện những kẻ giàu có chỉ quan tâm đến việc làm tăng thêm sự giàu có của họ, nên số phận chung của loài người là cứ phải chịu phụ thuộc và chịu đau khổ. Và đối với William Morris, chính chủ nghĩa tư bản công nghiệp – sự thoái hóa lớn của loài người – đã tước đi chân giá trị của loài người. Nghệ thuật, tư tưởng và sáng tạo bị hy sinh để mở đường cho giai cấp trung lưu và những người mà nó đại diện.

John Steven Kreis (Trích: Những bài giảng về lịch sử thế kỷ 20)

HIẾU TÂN dịch

Chia sẻ bài viết này

Related Articles

Leave a Reply

VIỆN SOCIAL LIFE
Địa chỉ: lầu 2, Saigonuicom Building, 190B, Trần Quang Khải, Quận 1, TP.HCM
Điện thoại: 0983-634-482
Email: sociallife.study@gmail.com RSS Bài viết · RSS Bình luận
học NVivo, NVivo | Liên kết: Mua thuốc dài mi Careprost Ấn Độ
Website đang chạy thử nghiệm và chờ giấy phép Trang thông tin tổng hợp.
Powered by WordPress · Designed by Theme Junkie