Ấn phẩm khoa học

Sài Gòn - Gìn Vàng Giữ Ngọc

Tác giả: Nhiều tác giả, Nguyễn Đức Lộc (chủ biên)

Sách không bán

Sài Gòn 320 tuổi, một chặng đường lịch sử không dài nhưng cũng đầy những thăng trầm, vui buồn, cũng đủ để hình thành nên một lối sống, một phong vị cho vùng đất sầm uất bậc nhất của mảnh đất phương Nam.

Khởi từ lưu dân Thuận - Quảng xuôi dòng vào đến đất Đồng Nai - Gia Định, những người Việt tiên phong này đã chịu thương chịu khó khai hoang định cư ở vùng đất mới, sống hòa hợp cùng với lớp cư dân bản địa. Họ đã từng bước vun xới cho hạt giống văn hóa Việt được nảy mầm tốt tươi. Vốn liếng văn hóa mang theo từ bản quán được những lưu dân ấy chắt chiu gầy dựng để làm di sản truyền thừa cho cháu con mai sau. Những phong tục, lễ nghi, những đình chùa miếu mạo, cùng các hình thức lễ hội, hát, ca, hò, vè ngày xưa đã từng bước tiếp biến văn hóa với các dân tộc khác, hình thành nên những đặc trưng cho văn hóa Nam bộ.

Cũng bởi đất Sài Gòn - Nam Bộ đâu chỉ có người Việt, mà theo dòng chảy thời gian, những lớp lưu dân khác cũng tụ họp về đây sinh sống. Một trong những đợt di dân đáng chú ý đến vùng đất Nam bộ là vào thế kỷ 17, những người theo phong trào “Bài Thanh phục Minh” đã xin chúa Nguyễn được cư ngụ và kể từ đó các thế hệ cháu con họ đã gắn một phần máu thịt nơi vùng đất Nam bộ này. Những công trình kiến trúc, những thương phố lần lượt mọc lên như Cù Lao Phố, Mỹ Tho Đại phố, Hà Tiên rồi đến Chợ Lớn, đã hình thành lên nét văn hóa người Hoa - Chợ Lớn sau này.

Chính những đợt di dân khác nhau ấy đã tạo nên những cuộc giao lưu, tiếp xúc văn hóa Việt - Hoa - Khmer - phương Tây mà đến nay vẫn còn tiếp tục như một dòng chảy không ngừng nghỉ. Tất cả những chuyển động ấy tạo nên một bức tranh văn hóa đa sắc màu. Có những hiện tượng ban đầu bị xem là không thích hợp, nhưng rồi cuối cùng cũng trở thành những biểu trưng cho văn hóa của vùng đất Sài Gòn như: kiến trúc, ẩm thực, trang phục, phương tiện đi lại,…

Lần theo những dấu tích xưa của vùng đất Sài Gòn - Chợ Lớn, sẽ không khó để thấy được những phong vị của vùng đất vốn cởi mở. Những phong vị ấy kết tinh thành một lối sống, ta có thể gọi là lối sống thị dân Sài Gòn: thích đi hàng quán, thích ăn ngon, thích làm đẹp cho cuộc sống. Nhưng trên hết vẫn phải bảo lưu cho được dấu tích phong lưu xưa.

Sài Gòn ở khía cạnh nào đó có thể xem là vùng đất bao dung, rộng lòng chào đón mọi tầng lớp cư dân, mọi cơ tầng văn hóa, và quan trọng nhất là chấp nhận những cái mới, cái tiến bộ của nhiều nền văn hóa khác nhau

Chính sự bao dung đó đã tạo ra những đặc trưng cơ bản của vùng đất và con người Sài Gòn là sự hội tụ Đông - Tây, sự hòa quyện giữa cái mới và cái cũ mà người Sài Gòn thường gọi bằng cái tên rất hay là “tân cổ giao duyên”.

Đổi mới, năng động, thích ứng nhanh là những thuộc tính cơ bản tạo nên sự tiến bộ cho con người và đất Sài Gòn, nhưng xét ở một khía cạnh khác, những thay đổi nhanh chóng đó cũng ít nhiều tạo ra một sự đứt gãy trong văn hóa. Bởi có những công trình văn hóa tồn tại hàng trăm năm, được xem là di sản, nhưng với nhiều người Sài Gòn ngày nay, chúng đã bị rỗng về cơ tầng ý nghĩa. Bởi những đổi thay liên tục, những lớp cư dân đến rồi đi đã liên tục tạo nên những ý nghĩa mới, làm lạc mất gốc tích xưa. Lẽ thông thường, người ta chỉ thực sự yêu quý điều gì khi hiểu rõ được chân giá trị của chúng. Nhiều người không biết rằng đằng sau những lớp vôi bạc màu của một công trình cũ kỹ là cả một di sản đáng giá hơn vàng do các bậc tiền hiền dựng xây. Đáng buồn thay, ngày nay, không ít biểu trưng văn hóa chỉ còn là những di chỉ ký ức bị phủ mờ trong đời sống xã hội.

Khi bắt tay vào dự án Sài Gòn: Gìn vàng - giữ ngọc, tìm tòi ý tưởng từ tư liệu tạp chí xưa ở Sài Gòn, chúng tôi đã thấy một điều thú vị là cách đây đúng 100 năm, vào Tết Mậu Ngọ (1918), tờ Nam Phong tạp chí lần đầu tiên ra mắt giai phẩm xuân. Kể từ đó thưởng thức báo xuân mỗi dịp Tết đến đã trở thành thói quen của người Việt Nam, mà theo lời ông chủ bút giải bày rằng: “Trước là để cùng quốc dân góp một một phần vào cuộc vui chung, sau là để tặng các bạn đọc báo đã có bụng tin yêu gửi mua từ đầu đến nay một cái quà hợp với cảnh năm mới”.

Chính vì vậy, trong tâm thế “ôn cố tri tân”, học theo cách làm người xưa, chúng tôi thực hiện giai phẩm Sài Gòn: Gìn vàng - giữ ngọc này với tâm niệm mang đến một món quà gửi tặng những ai yêu mến vùng đất Sài Gòn.

Nhân đây, chúng tôi cũng muốn thưa chuyện với độc giả rằng với tên gọi “Sài Gòn: Gìn vàng - giữ ngọc” chúng tôi không có tham vọng làm công việc của những người làm công tác bảo tồn di sản, vốn không dễ dàng gì với những đặc trưng của vùng đất Sài Gòn. Mà trong tâm thế của người sưu tầm, chúng tôi sẽ cần mẫn, tỉ mỉ tìm kiếm và nâng niu những giá trị di sản, mong ước được phần nào góp nhặt những nét đẹp văn hóa vốn đã chìm sâu, để kể lại câu chuyện lịch sử về một vùng đất theo một cách thức mới. Nếu như những nhà khảo cổ học cần mẫn khai quật lại những di chỉ để khám phá và lý giải những biến thiên lịch sử của vùng đất thì chúng tôi – những người yêu mến vùng đất Sài Gòn, làm những công việc, ngành nghề khác nhau – chỉ có mong muốn cùng nhau khám phá những di chỉ ký ức xã hội thông qua việc quan sát, lắng nghe, cảm nhận và ghi chép lại những câu chuyện về vùng đất và con người Sài Gòn.

Chúng tôi kỳ vọng dự án này sẽ trở thành cầu nối giúp tăng cường sự gắn kết giữa các nhà sưu tầm, nghiên cứu văn hóa với độc giả trong và ngoài nước quan tâm đến vùng đất - con người Sài Gòn xưa và nay, nhờ đó quảng bá, tôn vinh những giá trị văn hóa, di sản của vùng đất này. Xin bạn đọc rộng lòng đón nhận.

Nguyễn Đức Lộc

Chủ biên